AnalyseGeschiedenis Koningsdag

Als Koningsdag niet doorgaat, is dat ‘even slikken’

De viering van Koninginnedag kwam goed op stoom toen Juliana het defilé op paleis Soestdijk invoerde. Dit is de viering in 1979.Beeld Nationaal Fotopersbureau

De viering van Koningsdag met de Oranje-familie in Maastricht gaat niet door. In de geschiedenis van de nationale feestdag kwamen afgelastingen en aanpassingen vaker voor.

Peter den Oudsten begon op 16 april 2001 als burgemeester van Meppel. Hij trof een stad die ‘in de ban van de koningin was’, herinnert hij zich. Op 30 april zou de koninklijke familie Koninginnedag komen meevieren. ‘Extra emotioneel was dat prins Claus door ziekte moest ontbreken en dat prinses Máxima, een maand na de verloving met prins Willem-Alexander, voor het eerst op Koninginnedag zou verschijnen.’

In twee weken tijd maakte Den Oudsten zich de straatnamen van Meppel eigen. Maar de koningin kwam niet. Luttele dagen voor Koninginnedag werd het bezoek na overleg tussen kabinet en Koninklijk Huis een jaar uitgesteld.

De heersende dierziekte mond- en klauwzeer was spelbreker. Met tienduizenden bezoekers in Meppel en het naburige Hoogeveen, de andere gemeente die de Oranjes wilden aandoen, was de kans te groot dat de ziekte zich tot een onbeheersbare uitbraak zou ontwikkelen. Jammer maar begrijpelijk, vond de burgemeester. ‘Een jaar later werd het alsnog een topdag’, zegt Den Oudsten, die de familie in 2018 nog eens ontving als eerste burger van Groningen.

De gelijkenis tussen 2001 en nu is treffend. De Oranjes waren voornemens de nationale feestdag, inmiddels omgedoopt tot Koningsdag, mee te vieren in Maastricht. Ook dat gaat niet door, nu vanwege de uitbraak van het coronavirus. Of het op 27 april 2021 wel kan, moet nog blijken. Zo er zijn meer voorbeelden van geplande vieringen die moesten worden afgelast, of aangepast.

Prinsessedag

Koningsdag begon in 1885 als Prinsessedag. Op 31 augustus werd de vijfde verjaardag van prinses Wilhelmina gevierd, de laatst overgebleven troonopvolger van Willem III. Haar halfbroer Alexander was in 1884 gestorven. Het was een idee van de liberalen, die in het jonge prinsesje een aandoenlijk symbool van nationale eenheid zagen – een bindmiddel om ‘grieven en veten’ tussen de zuilen te overbruggen. De onberekenbare Willem III was daarvoor ongeschikt geweest, en bovendien jarig in de koude maand februari.

In november 1890 overleed Willem III. Wilhelmina, nog minderjarig, was nu koningin. Prinsessedag werd daarom in 1891 Koninginnedag. Vieringen waren er vooral in de grote steden, de dorpen zouden later aanhaken. De festiviteiten waren geïnspireerd op hoe vroeger de verjaardag van Willem I werd gevierd, op 24 augustus: met optochten, wedstrijden en erepoorten.

Wilhelmina stond de eerste jaren nog onder regentschap van haar moeder, koningin Emma. De dames deden zelf niet mee aan het volksvermaak op Koninginnedag, dat mede tot doel had losbandige uitwassen op kermissen en jaarmarkten in te dammen – een wens vooral van de confessionelen. Op andere dagen in het jaar legden moeder en dochter wel overal in het land bezoeken af, om zich aan de bevolking te presenteren.

In de twintigste eeuw ontstonden geleidelijk aan overal Oranjeverenigingen en sleet 31 augustus in als feestdag aan het eind van de zomervakantie. Maar in 1939 kwam voorlopig een abrupt einde aan de jonge traditie: precies op de verjaardag van Wilhelmina werd de mobilisatie afgekondigd. ‘Het was de laatste dag dat het vrede was in Europa’, schrijft historicus Cees Fasseur in zijn Wilhelmina-biografie. Op 1 september viel nazi-Duitsland Polen binnen.

Defilé

Na de oorlog kwam Koninginnedag tot volle wasdom. Twee ontwikkelingen waren bepalend. Koningin Juliana verplaatste in het jaar na haar inhuldiging Koninginnedag naar haar eigen verjaardag, 30 april. Vanaf 1949 was de vaste vorm een defilé door afgevaardigden uit alle lagen van de bevolking langs het bordes van paleis Soestdijk. Juliana wilde zichtbaar zijn, wat vanaf midden jaren vijftig werd versterkt door rechtstreekse uitzending op televisie. De Oranjefamilie werd een spiegel van de Nederlandse huiskamer.

Twee keer ging het defilé niet door. In 1962 werd het vervangen door de uitbundige viering in Amsterdam van het 25-jarig huwelijk van Juliana en prins Bernhard. ‘Na jarenlange echtscheidingsgeruchten moest een groots feest tonen dat aan het Hollandse hof alles weer koek en ei was’, schrijft Jolande Withuis in haar Juliana-biografie. In 1971 overleed op 27 april de moeder van Bernhard, prinses Armgard. Het defilé werd afgelast.

Koningin Beatrix verraste in 1980 door bij haar inhuldiging bekend te maken dat Koninginnedag gevierd zou blijven worden op de verjaardag van haar moeder. Haar eigen verjaardag, op 31 januari, werd ontkoppeld van de nationale feestdag. Het defilé werd afgeschaft, Beatrix ging zelf het land in.

Drie keer liep het spaak. Na 2001, met de mkz-crisis, moest in 2009 de viering in Apeldoorn worden afgebroken. Karst Tates reed met zijn auto door het publiek richting koninklijke bus, maar kwam tegen monument De Naald tot stilstand. Zeven toeschouwers en hijzelf kwamen om het leven. ‘Wat begonnen is als een prachtige dag, is geëindigd in een vreselijk drama’, zei koningin Beatrix enkele uren later in een tv-toespraak.

Abdicatie

Heel anders was de afzegging waarmee de gemeenten Graft-De Rijp en Amstelveen in 2013 te maken kregen. Op maandag 28 januari ontstonden aan het eind van de middag geruchten dat koningin Beatrix die avond op televisie zou verschijnen. ‘Ik zat in de auto toen ik werd gebeld door de commissaris van de koningin’, zegt toenmalig burgemeester Ria Oosterop van De Rijp. ‘Door de abdicatie van Beatrix zou Koninginnedag niet doorgaan. Dat was even slikken.’

In plaats daarvan werd 30 april 2013 de inhuldigingsdag van koning Willem-Alexander. ‘We waren al best ver met de voorbereidingen’, zegt Oosterop. ‘Mijn belangrijkste zorg was: hoe houd ik die duizend vrijwilligers gemotiveerd. Het hielp enorm dat meteen duidelijk was dat wij de eerste Koningsdag kregen. Dat voelde als een cadeautje, ook omdat wij het jaar daarop in de gemeente Alkmaar zouden opgaan’. 

Koningsdag werd door Willem-Alexander voortaan bepaald op 27 april. Daarmee was de feestdag terug op de eigen verjaardag van het staatshoofd.

Oudste mens had twee keer prijs

Hendrikje van Andel, met 111 jaar in 2001 de oudste inwoner van Nederland, zou koningin Beatrix in Hoogeveen ontmoeten. De afzegging leverde haar een bonus op. ‘Het was uiteraard niet zeker of zij het jaar daarop nog zou leven’, herinnert Willem Urlings zich, toenmalig burgemeester van Hoogeveen. ‘We zijn niet lang daarna met een kleine delegatie op Huis ten Bosch ontvangen.’ In 2002 was Van Andel er wel degelijk nog bij en ontmoette ze Beatrix weer. Ze stierf uiteindelijk pas toen ze 115 was. Ze gold op dat moment als oudste mens ter wereld.

Lees ook

Burgemeesters vrezen drukte op Koningsdag
Op veel plekken in Nederland wordt het langzamerhand weer drukker. Burgemeesters blijven hun inwoners op het hart drukken om zo veel mogelijk thuis te blijven, ook op Koningsdag.

De grote online Vrijmarkt
De Volkskrant presenteert: een online vrijmarkt, in de hoop toch een béétje dat slenteren-langs-de-kleedjes-met-een-halve liter-in-de-hand-gevoel op te wekken. Met van iedere verkoper één topstuk en één object uit de ‘aan de straatstenen niet kwijt’-categorie. Wie biedt?

Na de afgelasting in 2013 kwam de Oranjefamilie in 2014 alsnog naar De Rijp en Amstelveen. Daarna volgde vijf keer een Koningsdag-nieuwe-stijl, waarbij steeds een gemeente met een regiofunctie werd bezocht. Lees hier de verslagen over Dordrecht 2015Zwolle 2016Tilburg 2017Groningen 2018 en Amersfoort 2019.

Ter gelegenheid van zijn 50ste verjaardag in 2017 schreef de Volkskrant dit portret van koning Willem-Alexander. 

Meer over