'Als je je verzet, komt er een kruisje achter je naam, tot aan je pensioen'

Door Merijn Rengers en John Schoorl

Luitenant-kolonel Marcel de Haas, vooraanstaand Ruslandkundige en veiligheidsspecialist, zou lastig zijn - niet meegaand. Daardoor liep zijn loopbaan spaak. De Nationale Ombudsman gaf hem gelijk in een rapport waarin de vloer wordt aangeveegd met de integriteitsonderzoeken die Defensie laat uitvoeren.


Marcel de Haas (1961): 'Ik gaf enkele maanden geleden een gastcollege over internationale veiligheid tijdens een officierscursus. Ik vertelde de studenten wat ik had gehoord van een mij bekende diplomaat. Dat ging over staatssecretaris Jack de Vries, die benaderd zou zijn door de Russen om over de levering van een aantal oorlogsbodems te praten. Als de Fransen ze niet leverden, of de Nederlanders dan wellicht goede en goedkope alternatieven hadden - wilden de Russen weten.'


'Ik vond het een goed en relevant verhaal, want zo gaat het in de wapenhandel. Maar opeens brulde een blonde studente vanuit de zaal: 'U mag dat helemaal niet zo zeggen. U heeft het hier wel over mijn partner. U moet daar rekening mee houden!?' Wat, dacht ik, is zij hier? Die Melissa, de majoor-vriendin van De Vries, met wie hij altijd op stap was? In de lunchpauze kwam ze op hoge poten naar me toegelopen. Ze negeerde me, en wendde zich tot mijn disgenoot - de man met wie ik samen het gastcollege gaf. Ze wees op me en zei: 'Deze man heeft een ernstig arbeidsconflict met Defensie. Het is een schande dat hij hier les mag geven.' En toen liep ze weg.


'Die vertrouwelijke gegevens van Defensie had Jack de Vries - op dat moment ambteloos burger - haar dus per telefoon laten weten. Zo blijven ze me pakken, en zo'n De Vries doet gewoon mee.


'Het incident bracht me terug naar 2001, naar het begin van mijn problemen met Defensie. Indertijd vroeg de luchtmachtpersoneelsdirecteur mij of ik adjunct-defensieattaché wilde worden in Moskou. Een toezegging voor de functie volgde en ik maakte mij op voor een zeer interessant verblijf.


'Een paar maanden later kreeg ik echter opeens te horen dat het niet door kon gaan. Een duidelijk minder onderlegde kandidaat kreeg de functie. Later bleek dat de toenmalige defensieattaché mij als een bedreiging zag, vanwege mijn Ruslandkundige achtergrondkennis van taal, land en strijdkrachten. Op zijn verzoek werd het functietoewijzingsproces gemanipuleerd, zodat de personeelsgeneraal onder zijn eerdere toezegging uitkon.


'Daar begon de ellende. Mijn bezwaarschrift werd afgewezen, getuigen in de zaak werden niet gehoord, en er werd bewust gelogen en valsheid in geschrifte gepleegd.


'Vorig najaar kwam die functie in Moskou weer in beeld. Weer kreeg ik hem niet, deze keer omdat ik een conflict zou hebben met onze ambassadeur in Moskou. Een conflict? Het tegendeel is het geval, hij complimenteert mij met mijn publicaties.


'Ik heb de ambassadeur gebeld, en die viel van zijn stoel. Hij wist van niks, en zei dat hij zich geschoffeerd voelde door Defensie. Maar wie had dat verzonnen? Wie maakte me zwart?


'Zo is het begonnen, in 2001 - en zo gaat het maar door. Bij elke verplichte functiewisseling, eens in de drie à vier jaar, komt dat weer terug. Die generaals noemen mij een gevaar. Ik schrijf kritische colums in het Reformatorisch Dagblad. Als veiligheidsdeskundige overleg ik met politici, en ik was kandidaat-Kamerlid voor de SGP.


'Ik voelde me telkens weer bedrogen, en heb me consequent verzet. Dat maakte het alleen maar erger. Ze hebben mijn kandidering voor hoogleraars- en andere militair-universitaire functies tegengehouden, net als mijn bevordering tot kolonel. Ik ben overhaast en gedwongen naar Duitsland overplaatst, ben geïntimideerd, belasterd en bedreigd met ontslag. Er werd honend over me gesproken. Ook werd ik klein gemaakt. Defensievoorlichting verhinderde een door de Defensiekrant gepland interview met mij als kandidaat-Kamerlid.


'Ze moeten me niet omdat ik de code heb gebroken. Omdat ik me heb verzet tegen het systeem. Afspraak is afspraak, zo zit ik in elkaar. Maar bij Defensie zit het anders: al is je nog zoveel toegezegd, een man met meer strepen op zijn schouder kan altijd anders beslissen. En verzet daartegen wordt afgestraft.


''Stap maar naar de politiek', zei de personeelsgeneraal tegen me. Die doet er toch niets mee. En inderdaad, in al die jaren is mijn zaak weleens in de Kamer genoemd, maar er is nooit echt iets mee gebeurd.


'Mijn tragiek is dat er te veel topmilitairen hebben meegekeken. Een stafbehandelaar van de Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht zei me eens dat de affaire in Moskou zo moeilijk lag, vanwege alle generaals die erbij waren betrokken. Zij kennen en steunen elkaar al sinds de militaire academie.


'Zelf ben ik na een universitaire studie in het militaire systeem terechtgekomen. Ik kom dus van buiten, en blijf altijd iemand van buiten, voor hen. En ik kan niet tegen liegen en bedriegen. Dat heeft niets met rangen en standen te maken. Ik heb er geen probleem mee excuus aan te bieden aan een ondergeschikte die ik onheus heb behandeld. Maar niemand heeft ooit sorry tegen mij gezegd.


'In 2009 zou ik naar Islamabad gaan - als defensieattaché. Ik ken die omgeving, en ik zou daar een kolonelsfunctie krijgen. Dat was me andermaal toegezegd. Ik moest alleen nog door de procedures heen - een assessment, gesprekken, en beoordelingen.


'Ik dacht: komt het toch nog goed. Maar nee: de generaals van het Commando Landstrijdkrachten keurden het voorstel op het laatste moment af. Ik zou een lastig mannetje zijn, en ik zou geen visie hebben. Dat was de uitkomst van gesprekken over mij. En ik mocht niet weten met wie er was gesproken.


'Je kunt veel van me zeggen, maar niet dat ik geen visie heb. Ik heb een forse bijdrage aan het Nederlandse veiligheidsbeleid geleverd, onder meer als auteur van de Defensiedoctrine - één van de belangrijkste beleidsdocumenten. Ook schreef ik een concept nationale veiligheidsstrategie en nam ik deel aan het belangrijke onderzoeksproject 'Verkenningen'. Ik geef in binnen- en buitenland - van Kaapstad tot Wolgograd - lezingen en interviews. Mijn expertise wordt gevraagd en gewaardeerd door het Britse House of Commons en het Amerikaanse State Department.


'Dan is het des te pijnlijker dat je door je eigen organisatie wordt verguisd. Zo trachtte Defensievoorlichting in 2005 'mijn' Defensiedoctrine bij de Commandant der Strijdkrachten af te doen als onder de maat. Dat is de sfeer bij Defensie: bij verweer tegen malversaties staat er een kruisje achter je naam en moet je het tot aan je pensioen bezuren.


'Ik kwam in 2009 de toenmalige staatssecretaris, Jack de Vries, tegen bij een diplomatieke borrel van de ambassade van Israël. Hij beloofde me naar mijn zaak te kijken. Het leverde niets op, hij stuurde het alleen maar door naar de hoogste ambtenaar, secretaris-generaal Annink. Ook hij zei mijn klachten serieus te nemen, en gaf ze door aan de Centrale Organisatie Integriteit Defensie (COID) die integriteitskwesties onderzoekt.


'Zo, nu gaat het goed worden onderzocht, dacht ik, en tijdens de eerste ontmoeting met twee leden van de COID werd dat gevoel bevestigd. Ik overhandigde al mijn documenten, en had een lijst opgesteld met alle getuigen. Maar twee maanden later, bij een tweede gesprek, was het allemaal anders. Er waren suggestieve vragen, en ik proefde dat het een andere kant opging met het onderzoek. Ze lieten doorschemeren dat ik door mijn aanhoudende klachtbrieven lastig was. Ik zag de bui al hangen.


'Alle vijftien klachten ongegrond, dat was de eindconclusie van het COID, in een rapport van november 2009. Wat een teleurstelling! Ik dacht: hoezo onafhankelijk en objectief onderzoek? Ze hadden slechts twee van de vijftien getuigen gehoord, en niet meer. En laten die twee nou net de lezing van Defensie onderschrijven. Er was meer: er was geen hoor en wederhoor toegepast - het was een grote doofpot.


'Toen ben ik naar de Nationale Ombudsman gestapt, en die heeft als eerste goed en onafhankelijk geoordeeld over deze misstanden bij Defensie. Er ligt een goed eindrapport, en het wachten is op hoe de politiek hierop reageert. Uit het rapport blijkt duidelijk dat het onderzoek naar integriteitsschendingen bij Defensie niet op orde is. Dat de COID belabberd functioneert. Dat zijn keiharde conclusies voor het militair aparaat. Dat zegt iets over hoe dat apparaat werkt en hoe het zichzelf reinigt.


'Ik wil eerherstel, rechtspositionele compensatie en strafrechtelijke vervolging van de officieren die valsheid in geschrifte hebben gepleegd en laster verspreidden. Dat is voor mij van belang, maar ook voor anderen die minder mondig zijn dan ik. Ik ben een voorbeeld van hoe er bij Defensie wordt gemanipuleerd. Hoe functies worden toegewezen, of niet worden toegewezen, hoe mensen jarenlang worden geïntimideerd, zonder dat er wordt ingegrepen.


'Militaire cadetten leren dat in een rechtsstaat het primaat van de politiek geldt: de krijgsmacht is ondergeschikt aan regering en parlement. Maar in Nederland gaat het er anders aan toe: de generaals nemen een loopje met de politieke leiding en die laat dat zo gebeuren.


'Ik ben Ruslandkenner, en ik ken genoeg voorbeelden hoe in Rusland kritische mensen hun functies werden afgenomen. Dat is in een autoritair systeem, maar in de Nederlandse rechtsstaat zie je dergelijk handelen ook bij Defensie. De mens is geneigd tot het kwade - dat mogen we weten vanuit de Bijbel. De overheid heeft de opdracht het kwaad te voorkomen dan wel te bestrijden, maar bij Defensie krijgt het vooralsnog de ruimte.'


Defensie laat weten dat het werkt aan een reactie op het Ombudsmanrapport. Jack de Vries vindt dat Melissa terecht een opmerking maakte tegen De Haas. Volgens De Vries overtrad de officier de fatsoensnormen door te zeggen dat hij terecht was afgetreden en klapte hij uit de school over vertrouwelijk overleg met de Russen.


Meer over