'Als ik zeg: wij, betekent het soms Nederland en soms Turkije'

Welke rol speelt afkomst in Nederland? Dat onderzoekt V in een reeks interviews. Actrice Funda Müjde (55): 'Vroeger was ik de Turk, nu ben ik de Rolstoel.'

Funda Müjde: 'Mijn vader wist: woensdag is gehaktdag. Elke week aten we gehaktballen met aardappels, worteltjes en doperwten.' Beeld Robin De Puy
Funda Müjde: 'Mijn vader wist: woensdag is gehaktdag. Elke week aten we gehaktballen met aardappels, worteltjes en doperwten.'Beeld Robin De Puy

In 2007 kreeg actrice Funda Müjde in Istanbul een auto-ongeluk. Met een dwarslaesie belandde ze in een rolstoel. Het boek dat ze daarover schreef heet Niemand vraagt meer waar ik vandaan kom (sinds ik in een rolstoel zit).

Hoe was het voordat je in een rolstoel zat?

'Als een van de eerste vrouwen kwam mijn moeder uit Turkije naar haar man in Nederland. Met vier kinderen bij zich verhuisde ze naar Zaandam. Bijna alle andere mannen waren alleen. Ze hadden tijdelijke contracten, alles ging uit van de gedachte: we sparen wat geld en gaan dan terug. Mijn moeder is met ons een jaar teruggeweest naar Turkije. Tot mijn vader zag dat kinderen die zo heen en weer gingen geen enkele school afmaakten.

'In Turkije had ik al een jaar op de lagere school gezeten, ik kon de tafels van 1 tot 10 opdreunen. In Nederland moesten mijn tweelingzus en ik helemaal opnieuw beginnen, in de eerste klas. Van de beste van de klas naar niets. Het was zo vernederend, ik heb maandenlang gehuild. Op de hele school zaten verder twee Turkse jongens. De eerste dag, we spraken nog geen woord Nederlands, werden we door de andere kinderen omringd. Ze lachten en wezen naar ons. Later begreep ik waar de liedjes over gingen: Turk, augurk.

'Mijn vader liet ons meteen meedoen aan Sinterklaas, Kerst, alle feestdagen die hier worden gevierd. Daar word je geen christen van, zei hij tegen zijn vrienden. We werden vrijzinnig opgevoed. Mijn vader hield ons voor: God of Allah heeft ons hersens gegeven en die moeten we gebruiken. Zo stond het ook in de Koran. Ik ben geen belijdend moslim, ik ben nu getrouwd met een Hollandse man. Als ik zeg: wij, dan betekent het soms Nederland en soms Turkije. Ik heb altijd sterk het gevoel gehad: Nederland is mijn land.

'Op een paar momenten kreeg ik het moeilijk met dat gevoel. Mijn kinderen voedde ik tweetalig op. Aan een Française die dat doet, zal nooit worden gevraagd: waarom moet dat? Ik zat met mijn dochter in de bus, we spraken Turks en ik hoorde twee vrouwen met elkaar praten: ze kunnen fokken als konijnen, maar hun kinderen Nederlands leren, ho maar. We stapten uit en ik had een lange zin bedacht om tegen de chauffeur te zeggen, in het Nederlands. En daarna omkijken om de verbazing te registreren.

'Een ander moment was de Golfoorlog. Irak viel Koeweit aan en Amerika greep in. Voor iemand zoals ik was het niet mogelijk tegen die oorlog te zijn. Dan was ik automatisch tegen het Westen. In de discussie bestond geen enkele nuance. Het voelde alsof de Nederlandse bodem onder mijn voeten werd weggeslagen. De aanslag op 9/11 was nog zo'n afschuwelijk moment. Mijn kinderen werden op straat uitgescholden, we kregen wantrouwige blikken. Alles wat we hier hadden opgebouwd werd in één keer weggevaagd.

Funda Müjde (Turkije, 1961) acteerde in tv-series als Medisch Centrum West, Vrouwen-vleugel en Goede Tijden, Slechte Tijden. Met haar voorstelling Funda draait door staat ze nu in de theaters. Op 23 november verschijnt haar boek Niemand vraagt meer waar ik vandaan kom (sinds ik in een rolstoel zit) bij uitgeverij Jurgen Maas.

'In 2000 ben ik begonnen met columns schrijven voor De Telegraaf. Ik merkte dat ik over alles kon schrijven, als het maar geen kritiek was op Nederland. Een column over de NS of het onderwijs, over hoe mijn belastinggeld werd gebruikt in mijn land - dat kon niet. Van de lezers moest ik met mijn poten afblijven van hun land. En als het me niet beviel, kon ik oprotten naar mijn eigen land. Mijn rol was: dankbaar zijn om hier te mogen wonen.

'Bij voorstellingen in het land merkte ik hetzelfde. Voor plattelandsvrouwen die ik heerlijk vond, met wie ik kon lezen en schrijven. De Turkse typetjes die ik deed, vonden ze leuk, maar met een knipoog kijken naar de Nederlandse maatschappij, dat stelden ze niet op prijs. Ik heb gewerkt met regisseur Theo van Gogh, een fantastische man. Hij is begonnen met moslims geitenneukers noemen. Ik ken Turkse mannen die atheïst zijn en toch werden geraakt tot in hun ziel. De grachtengordel, Hilversum, de media, de intellectuelen, hoe je ze ook wilt noemen - ik heb gemerkt dat zij deden alsof ze beter waren dan de Telegraaf-lezers. Alsof ze hoger stonden en niet bij die domme mensen hoorden.

'Dit is het enige onderwerp waarover rechts en links Nederland elkaar de hand kan schudden: moslims. Dezelfde vragen en opmerkingen, hetzelfde versimpelen van de feiten. Dat ik soms denk: dus jij hebt honderd boeken gelezen en je zegt dit? Ik ben geen belijdend moslim, maar op die momenten denk ik: ik ken er wel een paar en jullie niet. Als tegengeluid ben ik mezelf een protestmoslima gaan noemen.'

In gesprek

Schrijver Robert Vuijsje (Alleen maar nette mensen, Beste vriend) interviewt voor de Volkskrant over de rol die afkomst speelt in hun leven. Mede gebaseerd op deze serie verscheen zijn boek Kaaskoppen. Hij spreekt onder anderen nog met rapper Def Rhymz (Surinaams) Eva Cleven (bedoeïns).

En wat gebeurde er toen je in een rolstoel zat?

'Het was ongelooflijk en opzienbarend. Niet dat ik niet terug wil, ik zou er alles voor geven om weer te kunnen lopen. Maar ik maak nu echt contact. Door die rolstoel zijn we kennelijk in staat vooroordelen opzij te zetten. Het ijs hoeft niet meer te worden gebroken. Mijn contact met alle Nederlanders is in een snelkookpan gekomen, we gaan meteen de diepte in. Ze vertellen me over hun eigen gebreken en ziekten, het is heel intiem. Ik werd gewaarschuwd dat mensen over je heen kijken als je in een rolstoel zit. Daar merk ik niets van. Mijn man zegt dat het komt doordat ik open ben.

'Vroeger was ik De Turk. Mensen vroegen aan me: ben je uitgehuwelijkt, waar kom je vandaan, waarom spreek je zo goed Nederlands? Nu ben ik De Rolstoel geworden. De vragen gaan over: wat is er gebeurd, hoe kom je in die rolstoel, waarom heb je gewone benen en geen dunne? Van de lezers van De Telegraaf kreeg ik zo veel lieve kaartjes, brieven en cadeautjes. Het voelde zo veilig. Ik werd geaccepteerd en gewaardeerd, daar was ik ontroerd door.'

Nederlands
'Individuele vrijheid, de kans op zelfontplooiing, dat is zo'n verworvenheid.'

Turks
'De compassie, het inlevingsvermogen, het alles willen delen.'

Eten
'Mijn vader had van Nederlanders gehoord: woensdag gehaktdag. Elke week aten we gehaktballen met aardappels en worteltjes en doperwten.'

Partner
'Mijn ex-man, de vader van mijn kinderen, is Turks. De huidige een Hollander. Dat is wat ik ben: allebei.'

Mohammedcartoons
'Wat is het doel? Ik wil een debat om de islam liberaler te maken. Ik weet niet of die cartoons daarbij helpen.'

Meer over