'Als het ANC zijn belofte niet nakomt, komen de kiezers vanzelf bij ons' Het PAC werft stemmen onder teleurgestelde zwarten

De opkomst valt een beetje tegen. Bij de politie was vergunning gevraagd voor een optocht van honderd voertuigen. Maar op het pleintje van Strandfontein hebben zich zaterdagmorgen amper twintig auto's verzameld voor de 'mobiele campagne' van het PAC....

Van onze verslaggever

Toine Berbers

MITCHELL'S PLAIN

Het linkse Panafrikanistisch Congres (PAC) is de grote onbekende factor. Hoeveel stemmen zal de partij die het grondwetsakkoord niet tekende, maar die toch meedoet met de verkiezingen, weten los te weken van de linkervleugel van het ANC, de rivaal in de strijd tegen apartheid? Opiniepeilers schatten de PAC-aanhang enige tijd geleden tussen de 5 en 10 procent. Ze houden evenwel rekening met verrassingen, als de partij de armsten weet te mobiliseren.

Het PAC heeft geen geld voor dure verkiezingsstunts, zoals Inkatha dat zich gisteren vijf pagina's in de Sunday Times veroorloofde, en zal het moeten hebben van het deur-aan-deur werk van vrijwilligers. Zaterdagmorgen stonden de zwarte en kleurlingenwijken aan de zuidoost-kant van Kaapstad op het programma.

Hier zijn de verwachtingen hoog gespannen. Het grote PAC-bolwerk is het thuisland Transkei dat opgaat in de provincie Oost-Kaap. Veel arbeiders met PAC-sympathieën zijn de laatste jaren naar de miserabele woonsteden rond Kaapstad getrokken. De Kaapse autoriteiten hebben de rassenscheiding langer volgehouden en brachten werkzoekende zwarten met bussen terug naar hun thuislanden. De trek naar de steden is verlaat begonnen, dat is te zien aan de townships. De piepkleine golfplaten hutjes zien eruit alsof ze een uur geleden zijn neergezet.

Patricia de Lille, rijzende ster in de partij en lijsttrekker in de Westkaap, is optimistisch: 'Het kiezersvolk ontwaakt. Men begrijpt steeds beter dat het ANC de belangen van de zwarten heeft verkwanseld in het akkoord van Kempton Park. Het zal de rekening gepresenteerd krijgen.' Zij rekent erop dat de radicale jeugd het ANC de rug toe zal keren. Mischien voor de verkiezingen nog niet zo massaal, maar wel erna. Want het ANC zal zijn beloften niet kunnen waarmaken, omdat het zich 'heeft uitgeleverd aan blanken, die willen houden wat ze hebben'.

De Lille (43) verwacht dat het PAC minstens een minister zal leveren aan de nationale overgangsregering. Ze denkt echter haar grote slag te slaan in de verkiezingen van 1999. 'Tegen die tijd heeft de Afrikaanse bevolking echt wel begrepen dat het ANC te weinig te bieden heeft'. Daarom kan er op provinciaal niveau in de Westkaap, waar het ANC grote moeite heeft om de meerderheid te halen, geen sprake zijn van een coalitieregering. 'Wij verloochenen onze principes niet.'

Om in 1999 de grote slag te slaan, moet de partij eerst de interne strijd staken. Het PAC, in 1959 afgesplitst van het ANC uit onvrede over de invloed van blanken en Indiërs, is in de ruim 25 jaar ballingschap bijna ten onder gegaan aan ruzies en doodslag.

De partij richtte zich op de zwarte bewustzijnsbeweging. Ze genoot in de beginjaren groot aanzien in de zwarte woonsteden als drijvende kracht achter de demonstraties tegen de pasjeswetten die leidden tot het bloedbad van Sharpeville in 1960. De wedergeboorte kwam eind jaren tachtig toen PAC-aanhangers het goed deden bij vakbondsverkiezingen.

Na de legalisering in 1990 werd Clarence Makwetu partijleider. Hij heeft zijn partijgenoten hoog oplopende ruzies bij laten leggen over het al dan niet meedoen aan onderhandelingen. Hij besloot mee te doen aan de verkiezingen, ook al was het onderhandelingsresultaat mager, en schortte de gewapende strijd op.

Dat was een nieuwe bron van conflict. Militanten wilden doorgaan met aanslagen op blanke boeren, die tot de verbeelding spraken van radicale zwarten en een belangrijke aanrekkingskracht voor het PAC zouden zijn. Verschillende Transkeise leiders van het Apla (Volksleger van Azanië) wilden doorvechten.

Het kostte Makwetu alle energie om hen te bewegen in ieder geval tot de verkiezingen te wachten. De Lille bezweert dat er sinds januari geen Apla-aanslagen meer zijn uitgevoerd. Een enkele heethoofd is uit de partij gezet. Zij verwacht dat met een goed verkiezingsresultaat het ongelijk van de voorstanders van de gewapende strijd bewezen zal worden.

Dan zal het PAC wel zijn programma goed over moeten brengen. Een kwestie waar De Lille mee denkt te scoren is dat de zwarten alle grond moeten terugkrijgen. 'Van de grond is 90 procent in handen van de blanken. Die moet terug naar de staat, om opnieuw verdeeld te worden.'

De grond is een moeilijk punt. 'Kempton Park' bepaalt dat mensen die na 1913 hun land zijn kwijtgeraakt schadevergoeding of teruggave kunnen eisen. Of ze het werkelijk krijgen, wordt in een juridische procedure bepaald. De Lille: 'Je moet maar afwachten wat zo'n procedure oplevert. Bovendien; ik blijf bij 1652'. (De aankomst van Jan van Riebeek, red.)

Terwijl Nelson Mandela zich economisch voorzichtig uitlaat om het vertrouwen van de investeerders te behouden, tonen Makwetu en De Lille zich onbekookt voorstander van arbeiderszelfbestuur. De Westkaapse premierkandidaat nuanceert dat echter met de opmerking dat ze de Duitse medezeggenschap een eind in de richting vindt komen.

Het PAC is vaak verweten racistisch te zijn. De omstreden leuze 'one settler, one bullit' komt van PAC-radicalen. 'Iedereen die loyaal is aan ons land, is Afrikaan. Dat kunnen ook blanken zijn, zolang ze niet uitbuiten of dubbele paspoorten hebben', zegt De Lille.

Een luidspreker op een vrachtwagen vertelt de bewoners van Mitchell's Plain dat er geen verschil meer is tussen het ANC en de Nationale Partij. 'Stem PAC'. De bewoners van deze uitgestrekte kleurlingenwijk kennen De Lille van televisie. Zij vraagt naar hun grieven en verlangens. 'Nieuwe riolering, betere scholen, weg met het geweld', klinkt het.

Meer over