Als een feniks uit de as

Een nieuwe partij, opgebouwd uit ‘de leuke liberalen’ van D66, VVD, GroenLinks en PvdA: er wordt in Den Haag serieus over nagedacht....

‘Maak je vrij. Kies Sociale Vrijheids Partij.’ Vanaf een paars-groen affiche kijken Mei Li Vos, Boris van der Ham en Jort Kelder uitdagend de wereld in. De vrijzinnige krachten van Nederland samengebracht in een nieuwe politieke beweging.

Fictie? Jazeker. Althans, voorlopig. Want Vos, Van der Ham en Kelder willen liever vandaag dan morgen de krachten bundelen. In een partij die geen probleem maakt van twee of drie paspoorten, niet bang is voor Europa en kiezers als volwassen staatsburgers behandelt door ze directe zeggenschap te geven. Een partij van weldenkende, vrijzinnige burgers met een hoog nrc.next-gehalte. In een samenleving met kansen voor iedereen. Vanuit Capri spreekt televisiemaker Jort Kelder, uitvinder van het begrip GroenRechts, van ‘een nieuwe, kosmopolitische beweging tegen de kleinburgerlijke benepenheid’. Nederland staat met de rug naar de wereld, of zoals Kelder zegt, ‘trekt zich terug in zijn eigen kraal. Die angst voor vreemdelingen jaagt buitenlandse ondernemers weg.’

Voor gevestigde politici is het een wat ongemakkelijk vergezicht. ‘Mijn partij draagt deze standpunten al met verve uit’, laat GroenLinks-leider Femke Halsema weten. Mark Rutte, VVD: ‘Ik heb geen behoefte aan andere liberale partijen. Ik voel niets voor dat soort discussies.’ Het is zonde van de energie, meent oud-PvdA-voorzitter Felix Rottenberg, die al veel pogingen tot partijvernieuwing achter de rug heeft. En D66-leider Alexander Pechtold zegt: ‘Geef mij nou eerst eens een eerlijke kans.’

De politieke elite heeft het druk met zichzelf. Met spagaten (PvdA), met rechts-nationalisten binnen en buiten de partij (VVD), met oud-links verzet tegen de modernisering van gedachtengoed (GroenLinks) of met de ondraaglijke lichtheid van het bestaan (D66). Dan komt filosoferen over een nieuwe partij erg ongelegen. Een partij immers die dwars door hun eigen gelederen kiezers trekt, daar zitten de Halsema’s, de Ruttes en de Pechtolds niet op te wachten.

Wijers en Wijffels

Wijers en Wijffels
Boris Dittrich van D66 was in 2005 druk bezig met de oprichting van zo’n doorbraakpartij. Na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2006 zou de partij het licht zien. Met iemand als oud-minister Hans Wijers als partijleider, en types als Herman Wijffels en Alexander Rinnooy Kan als drijvende krachten. VVD’er Jozias van Aartsen was enthousiast, zegt Dittrich, evenals Ed Nijpels. Ook Mark Rutte was bij de gesprekken betrokken. Laurens-Jan Brinkhorst was voorstander, Dittrich sprak met Peter R. de Vries, net als met een aantal prominente PvdA’ers – aan wie Dittrich heeft beloofd hun namen geheim te houden. ‘Wouter Bos mocht er niet achter komen.’

Wijers en Wijffels
Partijgenoten beschuldigden Dittrich van gebrek aan loyaliteit. ‘Maar ik had die oorlog er graag voor over’, zegt hij nu. Zijn inspanningen kwamen tot een abrupt einde toen de fractievoorzitter in begin 2006 moest aftreden vanwege de kwestie-Uruzgan. De PvdA’ers haakten bovendien af omdat ‘de 60 zetels in de peilingen hen in een triomfantelijke stemming brachten’, aldus Dittrich. VVD’ers stonden opeens op het standpunt dat D66 wel bij hen kon worden ondergeschoven. ‘Daar gingen mijn haren van overeind staan’, zegt Dittrich.

Wijers en Wijffels
Niettemin is ook volgens socioloog Dick Pels, oprichter van de links-liberale denktank Waterland, de tijd rijp voor een nieuwe partij. Pels is net ‘kennismakend lid’ geworden van GroenLinks. Hij steunt Halsema in haar strijd tegen de ‘Platvoetjes’, de oud-linkse opponenten die onder leiding van Leo Platvloet willen afrekenen met Halsema’s streven van GroenLinks een echte sociaal-liberale partij te maken.

Wijers en Wijffels
Pels wil een nieuwe partij oprichten die zich afzet tegen wat hij omschrijft als het ‘spruitjesnationalisme’, dat in minister Ab Klink – door NRC Handelsblad omschreven als minister van Kleinburgerlijke Zaken – een welsprekende vertegenwoordiger heeft gevonden. Pels heeft er zelfs al een naam voor: de Sociale Vrijheids Partij. ‘Stem a.u.b. op de SVP!’ Ook Lousewies van der Laan, die als fractievoorzitter van D66 de stekker uit het tweede kabinet-Balkenende trok, is razend enthousiast. ‘Nederland snakt naar zo’n partij. Die kan misschien wel 30 zetels halen. Het klimaat is er juist nu rijp voor, met de opkomst van anti-liberale krachten als Marijnissen, Wilders en Rouvoet.’

Wijers en Wijffels
Van der Laan voerde haar campagne voor het leiderschap van D66 met een breed sociaal-liberaal programma. Ze zag D66 als het ideale breekijzer om een liberale hergroepering te bewerkstelligen.

Wijers en Wijffels
Samen in één partij met Halsema, Rutte of Bos? Wat Van der Laan betreft, valt daar best over te praten. Maar, waarschuwt ze, partijen zijn heel resistent voor veranderingen. Femke krijgt haar achterban niet mee, zegt Van der Laan, Rutte praat zijn rechtse achterban naar de mond, en Bos zet zijn eigen overtuiging aan de kant, omdat hij de adem van Jan Marijnissen in z’n nek voelt. ‘Wouter kiest voor de macht. De kiezers voelen dat haarfijn aan .’

Wijers en Wijffels
Het gist in alle partijen, maar vooral in D66. Kamerlid Boris van der Ham denkt dat er ‘heel veel plek’ is voor een grote sociaal-liberale partij. ‘Als het D66 niet lukt, moeten we het over een andere boeg gooien. Het zou fantastisch zijn als er een nieuwe Vrijzinnig Democratische Bond komt.’ Van der Ham doet graag mee. ‘Maar met enig historisch besef steek ik mijn energie nu nog liever in D66.’

Wijers en Wijffels
Frans Verhagen, publicist en kandidaat-voorzitter van D66, is bereid de stap te zetten. Hij pleit voor de ‘feniks-strategie’. D66 moet zichzelf opnieuw uitvinden, meent hij, het merk is te zeer beschadigd. Uit de as kan dan een nieuwe partij herrijzen: de Liberale Partij. Verhagen: ‘D66 is een partij van regenten geworden, met Pechtold in z’n streepjespak. Laten we een nieuw hoofdstuk beginnen met een echte liberale beginselpartij.’ Tussen de 10 en 20 zetels moet de Liberale Partij kunnen halen, meent Verhagen.

Knutselen

Knutselen
Mei Li Vos, oprichter van de alternatieve vakbond voor outsiders AVV en vers in de Tweede Kamer voor de PvdA, heeft destijds ook overwogen een nieuwe partij te stichten. ‘Maar wil je een partij in elkaar knutselen, dan ben je minstens vijf jaar bezig. Terwijl het oprichten van die vakbond in één middag was geregeld.’

Knutselen
De ruimte voor een nieuwe liberale partij is er volgens haar wel degelijk. ‘De leuke liberalen van de VVD, D66 en GroenLinks hebben meer met elkaar gemeen dan met hun niet-liberale partijgenoten.’

Knutselen
Paars III is Vos’ ideale coalitie: ‘Bos maakte een grapje toen hij zei dat hij een kabinet wilde met VVD en GroenLinks. Ik had gehoopt dat het géén grapje was.’

Knutselen
Het had net zo goed uit de mond kunnen komen van Bart Snels, directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks. ‘De SP staat met zijn nostalgie naar de klassieke verzorgingsstaat veel verder van ons af dan D66. Dat geldt ook voor de kwestie van de dubbele nationaliteit. Er zijn geen fundamentele verschillen tussen D66 en GroenLinks.’

Knutselen
Snels voorspelt dat de tijdgeest na dit ‘spruitjeskabinet’ weer liberaler wordt. Dan wordt het tijd voor wat hij noemt ‘een nieuw machtsalternatief van liberale kleur’. Verwijzend naar België denkt hij voor de kleurstelling aan groen-paars. ‘Nederland was progressief in de jaren negentig. Maar toen kwam 11 september 2001, de moorden op Fortuyn en Van Gogh. Nederland is daardoor teruggeworpen. Het zou mij niet verbazen als de pendule door dit kabinet weer de andere kant uitslaat. Veel mensen hebben moeite met het benepen conservatisme.’

Knutselen
Luuk van Middelaar, destijds politiek assistent van VVD-aanvoerder Van Aartsen, doet niet mee aan een nieuwe progressief-liberale partij. ‘Je hebt weinig aan een grachtengordelpartijtje van Ons Soort Mensen. Dat komt niet boven de 10 zetels. Als je een vuist wil maken, heb je een partij van minimaal 25 zetels nodig.’

Knutselen
Van Middelaar ontwierp met echte liberalen als Geert Dales, Arthur Docters van Leeuwen, Frank Ankersmit, Jozias van Aartsen en Ben Verwaayen voor de VVD een nieuwe, kosmopolitische koers. Nederland moest het New York van Europa worden. Politieke hergroepering komt er volgens Van Middelaar pas als ‘in de VVD voor langere tijd de liberale tonen niet goed worden vertolkt’. Maar, zegt hij, ‘dan moet er meer aan de hand zijn dan nu.’ Ook Geert Dales, de populaire burgemeester van Leeuwarden die moeite heeft met de houding van zijn partij in de paspoortkwestie, blijft ‘1000 procent loyaal’ aan de VVD. ‘Zo’n nieuwe partij heeft een veel te smalle basis. Die kan politiek geen deuk in een pak boter slaan.’

Knutselen
Peter Kanne, politiek onderzoeker bij TNS-Nipo, bevestigt de observatie van Dales. ‘Veel Nederlanders kiezen nu voor geborgenheid in de eigen, directe sociale omgeving, en niet voor individuele welvaart door een vrije wereldwijde markt. Schilders en stucadoors dreigen hun banen te verliezen aan Polen. Dat maakt mensen angstig.’ Een snelle peiling van TNS-Nipo levert niet meer op dan 3 tot 8 zetels voor een nieuwe progressief-liberale partij als de SVP.

Knutselen
Felix Rottenberg was als voorzitter van de PvdA betrokken bij ‘Niet Nix’ en andere pogingen de sociaal-democratie op te schudden. ‘Het verzandde allemaal in oeverloos gebabbel. Niemand durfde door te zetten.’ Rottenberg wijst erop dat de PvdA zelf, in 1946, werd opgericht om alle soorten liberalen en sociaal-democraten onder één dak te brengen. Het sprookje duurde twee jaar. Toen traden de harde liberalen uit de PvdA om verder te gaan met de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie.

Knutselen
Ziet Rottenberg nog wel bestaansrecht voor D66? ‘Pechtold doet het goed. Steek geen energie in een nieuwe partij, maar haal zo veel mogelijk vernuft uit de maatschappij naar de politiek.’

Knutselen
Pechtold kan die steun van Rottenberg goed gebruiken. ‘Ik ben net begonnen!’, roept de leider van D66 geagiteerd in een hoekkamertje in de verste uithoek van het Binnenhof. Als D66 bij de volgende verkiezingen 8 tot 10 zetels scoort, is Pechtold tevreden. ‘Ik ben liever zuiver op de graat dan groot. Bos, Van Aartsen, Halsema, Rutte: ze koketteren allemaal met het liberalisme, maar schieten tekort in vrijzinnigheid.’ De PvdA valt volgens Pechtold door de mand met het blokkeren van het onderzoek naar Irak. En Rutte zit niet zomaar bij Wilders op de bagagedrager: ‘Mark trapt mee terwijl Geert stuurt.’

Knutselen
D66 houdt z’n rug recht, wil Pechtold maar zeggen. ‘Of het nu gaat om dubbele paspoorten, tbs, gouden bikini of Europese Grondwet: ik blijf mezelf. Desnoods tegen tachtig procent van de publieke opinie in. Tegen het populisme de vrijzinnigheid!’

Meer over