Als een Don Quichot vechten voor democratie

Wit-Rusland koerst in stilte af op nieuwe, onvrije verkiezingen. President Loekasjenko duldt geen concurrentie. Maar jonge actievoerders en politici verzetten zich tegen hun lot....

'Onze jongeren hebben een probleem dat had moeten worden opgelost doorhun ouders.' Vladimir Novosjad oogt enigszins gepijnigd als hij dezewoorden uitspreekt tijdens een bijeenkomst van de Alfred Mozer Stichtingover Wit-Rusland. Met zijn 37 jaar leeft Novosjad, ondanks zijn jarenlangebetrokkenheid bij een jongerengroepering die streed voor meer vrijheid inWit-Rusland, nog altijd in het laatste autocratisch geregeerde land vanEuropa.

Een blik op de kaart volstaat om te verklaren waarom vooral jongeren inWit-Rusland verandering willen: als via een navelstreng verbonden aanRusland, is Wit-Rusland inmiddels omringd door nieuwe EU-lidstaten die metvolle teugen genieten van de zegeningen van hun herwonnen vrijheid. Zelfsin buurland Oekraïne heeft een volksrevolutie een democratisch gekozenregering aan de macht gebracht.

Alleen de tien miljoen Wit-Russen blijven achter. Sinds tien jaargeregeerd door president Loekasjenko, die de vrije media beknelde en deintact gebleven geheime diensten uit de Sovjet-tijd inzette om de oppositieuit te bannen. Het lot van de charismatische oppositieleider NicolaiStatkevitsj spreekt boekdelen. Hij werd dit voorjaar veroordeeld tot tweejaar dwangarbeid wegens 'verzet tegen de autoriteiten en het ophouden vanhet verkeer'.

'Misschien ligt het aan onszelf', zegt Novosjad. 'Tien jaar terug haddenwe dezelfde kansen als andere landen die snel zijn veranderd. Maar wehebben hem niet gegrepen. De politieke elite was er niet toe in staat.Daarom lopen we nu achter en voelen we ons beroofd van onze toekomst.'

Maar Novosjad houdt niet van stilzitten en somberen. Hij heeft zijneigen politieke partij opgericht, Vrijheid en Vooruitgang, de eersteliberale partij in de geschiedenis van Wit-Rusland. De partij is onderdeelvan een verbond van tien oppositiepartijen die in oktober de relatiefonbekende Aleksander Milinkevitsj kozen als gezamenlijke kandidaat voor depresidentsverkiezingen van maart komend jaar. Dat de oppositie zich hadverenigd, werd als een van de weinige lichtpuntjes van de verkiezingenbeschouwd. Maar vlak voor de deadline is verstreken voor de registratie vankandidaten, blijken zich toch zeven kandidaten te hebben gemeld, totteleurstelling van Milinkevitsj.

Over zijn eigen kansen tegen Loekasjenko is Milinkevitsj duidelijk: 'Hetis onmogelijk de verkiezingen te winnen, omdat er in Wit-Rusland al langetijd geen echte verkiezingen worden gehouden.' Om zeker te zijn van degoede afloop nam het parlement deze maand nog drie amendementen op deStrafwet aan, waarbij iedereen die 'de goede naam van Wit-Rusland in hetbuitenland schaadt' of 'valse informatie verspreidt' twee jaargevangenisstraf kan krijgen. Omdat Wit-Rusland inmiddels zijn eigenjeugdbeweging heeft die tijdens de verkiezingen een 'jeans-revolutie' wilorganiseren via massale demonstraties, verbiedt de wet 'groepsactiviteitendie de publieke vrede schenden', evenals advies geven over hoestraatprotest moet worden georganiseerd.

Een voormalig lid van het Wit-Russische constitutionele hof, MichailPastoekoe, zei tegen Radio Free Europe dat aannemen van de amendementen 'defacto de invoering van de noodtoestand' betekent. Hoe valt er tegen dezeachtergrond oppositie te voeren? Het is niet gemakkelijk, erkent Novosjad.'We worden bestreden met alle oude Sovjet-methoden die de autoriteiten terbeschikking staan. En er zijn nieuwe bijgekomen. Maar toch zijn jongerenbereid te vechten voor democratie en vrijheid.'

De kans op massale straatprotesten acht hij niet groot, omdat derepressie in zijn land groter is dan zij ooit in Oekraïne was. 'Bovendien, om mensen op straat te krijgen, moet je uitleggen waarom. Datis heel moeilijk omdat er bijna geen vrije media zijn. De enige manier isvan deur tot deur te gaan.'

De aanloop naar nieuwe, oneerlijke verkiezingen in wat president Bush'de laatste dictatuur van Europa' noemde, wordt op de rest van het Europesecontinent nauwelijks gevolgd. Hoewel buurlanden als Polen en de Baltischelanden zich binnen de EU hard maken voor meer aandacht voor Wit-Rusland,voert de EU als machtsblok nauwelijks druk uit - noch op Loekasjenko, nochop diens bondgenoot in Moskou, president Poetin.

Dit tot ergernis van PvdA-europarlementariër Jan Marinus Wiersma, eenvan de weinige Nederlanders die zich bezighouden met deze 'vergetendictatuur'. 'Het is schandelijk hoe de EU de discussie over Wit-Rusland metRusland uit de weg gaat', zegt Wiersma, die zelf als waarnemer aanwezig wasin Wit-Rusland, maar er nu niet meer binnenkomt. 'Deze regering zalwesterse verkiezingswaarnemers niet meer durven toe te laten.'

Wiersma's klacht over het lankmoedige EU-beleid jegens Wit-Rusland wordtondersteund door de analyse van Janusz Bugajski van de denktank CSIS inWashington. In een recente publicatie schrijft Bugajski dat Europa in zijnopstelling tegenover Rusland verdeeld is tussen een West-Europees kamp van'pragmatici' en een 'realistisch' kamp, bestaande uit de Oost-Europese enNoordse landen, gesteund door Groot-Brittannië.

Volgens Bugajski zien de West-Europeanen - Duitsland, Frankrijk enItalië voorop - Rusland als economische partner en energieleverancier 'enzijn ze niet bereid hun sterke bilaterale banden met Rusland in gevaar telaten brengen door regionale kwesties, of het nu Wit-Rusland, Oekraïne ofiets anders is.' Daarmee zijn de pogingen van andere lidstaten, die deontwikkelingen in Rusland door een minder rooskleurige bril zien enaandacht vragen voor de situatie in Wit-Rusland, gedoemd te mislukken.

Tot dusver heeft de EU Wit-Rusland beperkte sancties opgelegd. De Unietoonde zich deze maand 'bezorgd' over de nieuwe wetten. Voor ondersteuningvan de burgermaatschappij in het land is voor 2005 en 2006 10 miljoen eurobeschikbaar gesteld. De Amerikanen, die in 2004 een Belarus Democracy Actaannamen, hebben de hulp onder Loekasjenko ook drastisch teruggeschroefden komen voor 2006 uit op circa 10 miljoen euro.

Kunnen buitenstaanders wel iets uitrichten tegen de autocratischeneigingen van Loekasjenko? Strengere sancties wellicht? De liberaalNovosjad waarschuwt hiertegen. 'Als Europa Wit-Rusland isoleert, wordt hetland nog meer in de armen van Rusland gedreven. Europese landen zoudenjuist gemakkelijker visa moeten verstrekken aan jongeren en meer moetendoen aan de uitwisseling van studenten. Zweden doet dat bijvoorbeeld wel.'

De tussenbalans in de aanloop naar de verkiezingen van 19 maart is nietgunstig: waarschijnlijk geen onafhankelijke waarnemers, repressie van deoppositie en internationaal stilzwijgen over praktijken die, als ze in vergelegen gebieden liggen, doorgaans op meer Europese verontwaardiging mogenrekenen. Maar Novosjad is onverstoord. 'Ik wil niet optimistisch ofpessimistisch zijn, ik wil van deze situatie af door concrete actie, stapvoor stap.'

Meer over