Als de heli's komen rennen de herten weg

Laag scheren helikopters van Defensie over de Veluwse natuurgebieden. Soms op grasspriethoogte. Hele kuddes schrikken en zetten het op een lopen....

Door Marieke Aarden

De Chinook boven de Ginkelse hei duikt achter een heuveltje. Het blijft een tijdje stil. Maar dan, plotseling, komt de reuzenhelikopter weer omhoog en nadert hij luid klappend met zijn twee tegen elkaar indraaiende wieken. Wie in de buurt is, reageert gefascineerd en verschrikt op dit dreigende gevaarte, waarmee de Luchtmobiele Brigade van Defensie oefent. Het zijn net twee aan elkaar geknutselde heli's.

De Veluwe, een van de grootste natuurgebieden van Nederland en onderdeel van de Ecologische Hoofdstructuur, is een geliefd oord voor Defensie. Die wil er het laagvliegen oefenen.

En dat wringt. Defensie vreest dat de Europese vogel- en habitatrichtlijn, die voorrang geeft aan flora en fauna in beschermde natuurgebieden, haar speelruimte zal beperken. Defensie-woordvoerder Jos van der Leij: 'We hebben die ruimte gewoon nodig om het niveau van de piloten op peil te houden. In het buitenland oefenen is duur en komt daarom niet in aanmerking.'

Soms scheren de heli's van Defensie op 'grasspriethoogte' over natuurgebieden op de Veluwe en jagen wilde zwijnen, edelherten en vogels op, zegt Machiel Bosch, beheerder van Planken Wambuis bij Ede, het natuurgebied van Natuurmonumenten op de Veluwe.

Pal aan dit bosrijke gebied grenst de Eder- en Ginkelse hei, de militaire oefenterreinen van Defensie waar de Luchtmobiele Brigade met onder meer Chinooks traint. Op 29 januari maakte Johan ten Seldam, buitengewoon opsporingsambtenaar van Natuurmonumenten, proces-verbaal op toen hij rond twee uur 's middags boven de hei op de Valenberg twee Apache-heli's vijf minuten op veertig meter boven de grond zag hangen.

'Ik constateerde dat hierdoor reeën die in de heide liepen, ernstig werden verstoord. Een derde Apache vloog op veertig meter hoogte boven een kudde van een veertigtal grazende pony's. De paardjes raakten totaal in paniek en gingen er met grote snelheid vandoor. Ik had de stellige indruk dat deze helikopters met opzet boven die kudde bleef vliegen', aldus het proces-verbaal.

Van zo'n verbaal horen wij niets meer, zegt beheerder Machiel Bosch. 'En als we bellen, kun je het helemaal shaken. Dan kun je een bandje inspreken. Ik denk dat ze dat één keer per dag spoelen, zodat ze weer een schoon bandje hebben voor de volgende dag.'

Defensie gelooft dit niet. 'Het is absoluut niet waar dat we klachten niet serieus zouden behandelen', zegt Van der Leij. 'Klachten worden geregistreerd en beantwoord: mondeling dan wel schriftelijk.'

Al jaren ondervinden de natuurbescherming, recreanten en bewoners hinder van het laagvliegen en de oefeningen op de Veluwe. Soms wordt er ook in het donker geoefend als het werken met de nachtzichtapparatuur wordt beproefd.

Volgens Van der Leij gebeurt niets buiten het boekje. 'Er wordt niet lager dan 300 tot 330 meter gevlogen. En als we toch lager gaan, omdat we dat óók moeten oefenen voor situaties als in Afghanistan, vragen we een ontheffing en informeren we de gemeente en de bevolking. Als een piloot buiten het oefengebied vliegt, wordt hij daarop aangesproken. Dat achterhalen we via ons controlecentrum, dat bijhoudt wie waar vliegt.'

Natuurliefhebber Richard Geudeke legde op video vast hoe wilde zwijnen en biggen als bezetenen de bosrand in renden toen de militaire helikopters bij Velp vlogen. 'Ik heb wel eens gebeld met de klachtenlijn en hoorde toen dat er zo laag gevlogen mag worden als de instructie voorschrijft. Dat is nogal vaag, dus.'

'Er zijn incidenten gemeld waarbij zo laag gevlogen werd dat reeën en herten in paniek alle kanten opstoven', zegt medewerker Frederike Bloemers van Natuurmonumenten. 'Terreinbeheerders komen steeds vaker met klachten.'

Dieren wennen aan het lawaai van de heli's, zeggen voorstanders. Bosch gelooft daar niets van. 'Natuurlijk hebben broedvogels te lijden onder het laagvliegen. Vogels zijn meer dan zoogdieren visueel ingesteld. Het moment waarop iets waargenomen wordt, bepaalt de mate van schrik. Als een gevaar plotseling opduikt, is de schrik veel groter dan wanneer het al van ver kan worden waargenomen. Herten kijken niet omhoog en daardoor schrikken ze pas echt als het geluid dichtbij is. Dan vluchten ze soms in paniek tegen de hekken aan.'

Sinds 2000 doet Natuurmonumenten pogingen de herrie in goede banen te leiden. 'We willen absoluut niet dat het laagvliegen verboden wordt, maar het kan wel wat genuanceerder. In het broedseizoen en in de bronsttijd zouden er rustperioden afgesproken moeten worden. En dan zouden we ook no-flightzones willen invoeren. Of anders gezegd: we zouden met Defensie een dialoog willen over het instellen van vliegcorridors, die gebundeld worden met spoorlijnen en wegen. Maar tevergeefs', zegt Bloemers van Natuurmonumenten.

De maat is nu vol. Natuurmonumenten en de Gelderse Milieufederatie overwegen juridische stappen. De kans is groot dat die slagen. In een vergelijkbare kwestie heeft de Raad van State de tijdelijke vergunning van de Edese modelvliegclub om boven de Ginkelse hei te vliegen vernietigd.

De gemeente had moeten uitzoeken of er nadelige gevolgen zijn voor de dieren die op grond van de Europese vogel- en habitatrichtlijn beschermd zijn, vond de bestuursrechter. Nu dit onderzoek klaar is, blijkt dat de nestdichtheid afneemt naarmate men dichter bij het terrein van de vliegclub komt. 'Vóór de zomer moet worden beslist of dit tot beperkingen van de vliegclub zal leiden', zegt woordvoerder Helen van den Oever van de gemeente Ede.

Of Ede bij het standpunt blijft dat de Luchtmobile Brigade een tijdelijke aangelegenheid is (tot 2008), is de vraag. Een delegatie van bobo's uit Den Haag (Defensie, VROM en LNV) heeft de gemeente te verstaan gegeven dat de Eder- en Ginkelse hei de definitieve locatie voor deze brigade wordt.

Het definitief aanwijzen van deze hei voor de Luchtmobiele Brigade, het oefenen en laagvliegen wordt geregeld in het Structuurschema Militaire Terreinen II, dat binnenkort in de Tweede Kamer wordt behandeld. Dat Defensie op safe speelt, blijkt uit het feit dat deze aanwijzing niet vatbaar is voor een gang naar de rechter. Zo maakt Defensie het zich wel erg gemakkelijk, zegt Bloemers. Van der Leij van Defensie raadt Natuurmonumenten aan de Kamerleden aan te spreken over haar wensen. Dat is dé manier om invloed uit te oefenen.

Ook de provincie Gelderland heeft weinig op met het militaire gebruik van de Veluwe. Defensie wil het wel wat kalmer aan doen met oefenen in dit gebied, maar de provincie heeft daar een hard hoofd in, gezien de uitbreiding van laagvliegoefeningen met helikopters, zowel overdag als bij duisternis.

De Luchtmobiele Brigade zal dus definitief op de Eder- en Ginkselse hei worden gestationeerd en dat staat op gespannen voet met het streven om de kwaliteit van de Veluwe, zoals rust en ruimte, verder te ontwikkelen. Die plannen staan in Veluwe 2010, een beleidsnota waar ook de handtekening van Defensie onder staat.

Meer over