Reportage

Als de energierekening omhoog gaat, gaat de verwarming omlaag

Met stijgende gasprijzen dreigen veel mensen te vervallen in ‘energiearmoede’. Ze hebben weinig geld, hoge energielasten en wonen in slecht geïsoleerde woningen. Hoe pak je dat probleem aan? ‘Het geld zal uit Den Haag moeten komen.’

Bewoners van Enschede-Zuid zijn aan het klussen op een zaterdagmiddag.  Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Bewoners van Enschede-Zuid zijn aan het klussen op een zaterdagmiddag.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Staande voor haar huis in Enschede-Zuid kan Dionne Boersma, een moeder van 25, precies aanwijzen waar het aan schort. Op het oog ziet hun jarenzeventigtussenwoning er redelijk onderhouden uit. Maar het raam in de kinderkamer tocht als de ziekte, zegt Dionne. ‘In onze eigen slaapkamer waait het bijna.’ Ze wijst naar de garagedeur onder het huis. ‘Daardoor komt kou naar binnen.’

Dat voelen ze direct in hun portemonnee: Dionne en haar man zijn elke maand 210 euro kwijt aan energiekosten. ‘Een hele hap uit ons budget. Dan denk je wel drie keer na voordat je de verwarming aanzet.’

Het gezin Boersma kampt met ‘energiearmoede’, een fenomeen dat onlangs werd gemunt door onderzoeksinstituut TNO. Daarmee wordt de situatie bedoeld van mensen die in een slecht geïsoleerd huis wonen, hoge energiekosten hebben en te weinig geld om daaraan iets te doen.

Nederland telt 550 duizend huishoudens die aan deze vorm van armoede lijden, zegt TNO-onderzoeker Peter Mulder. Dat is 7 procent van het totaal. Zij zijn 13 tot 20 procent van hun inkomen kwijt aan energiekosten, bijna drie tot vier keer zoveel als een gemiddeld huishouden: 5 procent.

Voor deze groep komt de bedreiging van twee kanten, aldus Mulder. Ze hebben al weinig geld, en van het weinige dat ze hebben, moeten ze ook nog eens veel uitgeven aan energiekosten. Het gaat vooral om bewoners van huizen die tussen 1950 en 1975 zijn gebouwd.

Het probleem is verhoudingsgewijs het grootst in het noorden, oosten en zuidoosten van Nederland. Op een kaart die TNO heeft gemaakt, kleurt Enschede rood: hier lijdt 10 procent van de huishoudens aan energiearmoede, in sommige wijken, zoals Enschede-Zuid loopt dat op tot meer dan 15 procent.

null Beeld

Geen verrassing

Dat kwam niet als een verrassing, zegt Jeroen Diepemaat (32), VVD-wethouder van stedelijke ontwikkeling. Het onderwerp staat al een tijd hoog op de agenda van de gemeente. Maar het is nog niet zo gemakkelijk er iets aan te doen, legt hij uit op een wandeling door de stad.

Driekwart van de huishoudens in slechte huizen huurt van een woningcorporatie. Die kun je aanspreken, zegt Diepemaat. ‘Dat doen we ook – we zitten geregeld aan tafel.’ Een stuk lastiger gaat dat met particulieren die een slecht geïsoleerd huis hebben gekocht. ‘Die kunnen net de hypotheek betalen, maar hebben geen geld voor verduurzaming. Dat is ons grootste probleem.’

Enschede doet wat het kan. De gemeente voerde vorig jaar een campagne voor zuiniger energiegebruik. Via huis-aan-huisbrieven werden bewoners uitgenodigd besparingspakketten af te halen: radiatorfolie, ledlampen, waterbesparende douchekoppen. ‘Dat scheelt al gauw een paar tientjes per jaar’, aldus Diepemaat.

Het Rijk zou een handje kunnen toesteken door de energiebelasting te verlagen. Dat zou het probleem voor arme huishoudens verzachten, beaamt Mulder van TNO. Het probleem is dat daarvan ook mensen profiteren die het niet nodig hebben. ‘Bovendien is het symptoombestrijding. Je pakt de oorzaak niet aan: de kwaliteit van de huizen.’

Maar het goed isoleren van een woning kost algauw tienduizend euro. In Enschede gaat het om zo’n zevenduizend woningen, 10 procent van het totaal. Het loopt in de tientallen miljoenen, becijfert Diepemaat. ‘De gemeente heeft dat geld niet, corporaties kunnen dat niet betalen en huizenbezitters al helemaal niet.’

Het geld zal uit Den Haag moeten komen, zegt Diepemaat. Volgens Aedes, de koepelorganisatie van woningbouwverenigingen, is voor het verduurzamen van woningen 3,4 miljard euro per jaar nodig.

Lek als een mandje

Het probleem van energiearmoede speelt niet alleen in Enschede-Zuid, maar ook in Twekkelerveld, een voormalige textielarbeiderswijk aan de noordoostelijke rand van de stad. De vijfduizend, veelal oude huizen zijn vaak ‘zo lek zijn als een mandje’, zegt Boudewijn Timmermans (55) van Bewonersplatform Twekkelerveld.

Zelf heeft Timmermans dubbel glas in zijn erkerwoning uit 1926 en zonnepanelen op het dak. Maar hij kent de verhalen van buurtbewoners. ‘Die zijn al blij als er eten op tafel staat. De verwarming gaat uit als de rekening omhooggaat.’

Twekkelerveld werd door het gemeentebestuur aangewezen als de eerste Enschedese wijk die van het gas af moet. De ambitie is 2030. ‘Dat was niet slim’, zegt Timmermans. Veel wijkbewoners zijn vooral bezig met overleven. Zoiets vaags als energietransitie staat dan niet hoog op het prioriteitenlijstje. ‘Dat roept weerstand op.’

Begin nou eens met mensen te helpen hun huis te isoleren, pleit Timmermans. ‘Dan wordt die transitie straks ook een kleinere stap.’ Ongeveer de helft van de huizen in Twekkelerveld is van woningcorporaties, de andere helft is particulier eigendom.

Voorkom dat elke eigenaar afzonderlijk het wiel moet uitvinden, zegt Timmermans. ‘Maak clusters van typen woningen waarvoor je een pakket maatregelen opstelt zoals dubbel glas, voorzetwanden, dakisolatie. Dat kun je gezamenlijk inkopen, zodat het voor iedereen goedkoper wordt. Daarmee kun je de buurt in.’

Voor de financiering kun je volgens Timmermans leningen uitschrijven waarop mensen aflossen wat ze aan energiekosten besparen. ‘Op die manier blijft de rekening gelijk.’

Er zal iets moeten gebeuren, zegt TNO-onderzoeker Mulder. Onder de 550 duizend huishoudens die nu al aan energiearmoede lijdt, zit een nog veel grotere groep van drie miljoen in de gevarenzone: ‘Die hebben een slecht of matig geïsoleerd huis, maar nog geen betalingsachterstand op hun energierekening. Met stijgende gasprijzen loopt een deel van die groep risico ook door de grens te zakken.’

Dionne Boersma weet daar alles van. Drie jaar geleden, toen zij en haar man hun huis betrokken, betaalden ze nog 150 euro aan energiekosten. Die zijn opgelopen tot 210 nu. Ze zijn bezig uit te zoeken hoe ze geld bij elkaar kunnen sprokkelen voor nieuwe kozijnen en betere isolatie. Tot die tijd moeten het ze ermee doen. Als de energierekening nog hoger wordt, zal ze vaker een trui moeten aantrekken, of een dekentje omslaan. ‘Maar voor mijn kindje van anderhalf wil ik het toch wel graag warm stoken.’

Meer over