InterviewKees van der Staaij

‘Alles wordt zo kortademig. Ik zou graag terug willen naar de hoofdlijnen’

Kees van der Staaij: ‘Zo’n avondklok is een ontzettend grove maatregel.’ Beeld Rebecca Fertinel
Kees van der Staaij: ‘Zo’n avondklok is een ontzettend grove maatregel.’Beeld Rebecca Fertinel

Er was de laatste tijd onrust in de partij van SGP-leider Kees van der Staaij (52). Maar, zegt hij, ‘wij zijn nooit een partij van heiligen geweest’. Wat vindt hij van het coronabeleid van het kabinet? Zou hij zich laten vaccineren? En is samenwerking met Baudet en Wilders een optie?

‘Er is oververhitting’, stelt Kees van der Staaij (52) vast, als hem als langstzittende Kamerlid (hij maakte zijn debuut in 1998) gevraagd wordt naar de stand van het parlement. ‘Je ziet het in debatten. In de jaren negentig had je één keer in het halfjaar een debat over veiligheid in het openbaar vervoer, waarbij gestructureerd werd gesproken over wat er speelde. Als nu in de trein van Hoorn naar Enkhuizen een brandje is gesticht, moeten we daar morgen een debat over hebben. Het gaat me ook aan het hart dat de motie als instrument wel erg bot is geworden door de enorme overdosis aan ­moties.

‘Die reflex lijkt de kloof te dichten met de burger, maar alles wordt zo erg kortademig. Ik zou graag terug willen naar de hoofdlijnen. Ook in het coronadebat. De toeslagen­affaire heeft bevestigd dat we als ­Kamer indringender moeten kijken hoe iets in de praktijk uitpakt.’

Dit hele politieke jaar stond in het teken van de pandemie. Hoe is het kabinet daarmee omgegaan?

‘Evenwichtskunst van de bovenste plank, noemde de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving het. Dat vind ik wel mooi gezegd. Je ziet dat de regering ontzettend druk in de weer is geweest om de gezondheid van zoveel mogelijk mensen te beschermen. Dat heeft ons ook altijd gebracht tot een milde opstelling. Het is een heel ingewikkelde crisis.

‘Tegelijkertijd moet je wel kritisch blijven en oog houden voor andere waarden die in het geding zijn. Dat heeft, mede door de SGP, wel al geleid tot wat bijstellingen. De verpleeg­huizen helemaal op slot gooien of de dagbesteding helemaal dicht doen, dat is dispropor­tioneel. Er is deugdelijker wetgeving gekomen, daar hebben we met D66 toe opgeroepen. Je kon niet op basis van noodverordeningen bezig blijven.’

Als u één ding anders had kunnen doen, wat was dat dan geweest?

‘Meer ruimte voor maatwerk. Ook in de detailhandel, waar meer ­mogelijkheden zijn om veilig open te kunnen blijven. Zo’n avondklok is een ontzettend grove maatregel. De lockdown zie ik ook graag zo intelligent en gericht mogelijk.’

Een persoonlijke vraag: laat u zich vaccineren?

‘De SGP is tegen vaccinatiedwang. Het is de persoonlijke vrijheid om daarover weloverwogen zelf een beslissing te nemen. Daarom breng ik mijn keuze niet naar voren. Ik zeg wel: we weten dat dit een heel ernstige crisis is en dat een hoge vaccinatiegraad een belangrijke bijdrage kan leveren, dus ieder moet een weloverwogen beslissing nemen.’

U bent niet ten principale tegen?

‘Nee, ik heb persoonlijk geen fundamentele bezwaren tegen vaccinatie, maar ik kom met overtuiging op voor mensen die vanuit hun persoonlijk geweten een andere afweging maken. Ik schrik er weleens van dat mensen die zelfs maar twijfelen, publiekelijk aan de schandpaal worden genageld.’

De SGP staat vooral voor de gemeenschapszin, minder voor individuele verantwoordelijkheid. Maar nu pleit u voor dat laatste.

‘Jazeker! Gemeenschapszin is het omkijken naar elkaar. Dat is ontzettend belangrijk. Maar vaccineren is een handeling met jouw eigen ­lichaam. Daar ligt een parallel met orgaandonatie. Hier telt steeds de vrijheid van de burger, omdat het over het eigen lichaam gaat. De overheid moet niet pressen maar zorgen voor betrouwbare informatie.’

Als u na de verkiezingen wakker wordt met 76 zetels, wat gaat u dan als eerste doen?

‘Het eerste wat bij mij naar boven komt, is dat er dan ook veel mensen zullen zijn die niet op de SGP hebben gestemd. Laten we vooral recht blijven doen aan die minderheid. Maar het land knapt er wel van op als de bescherming van het leven meer aandacht krijgt.’

De SGP heeft te maken gekregen met interne onrust over het wachtgeld van de voorzitter. Ook was er onder de jongeren kritiek op de bestuurscultuur. Is de SGP een normale partij geworden?

‘Dat waren we al wat langer. We zijn nooit een partij van heiligen geweest. We blijven ons wel ontwikkelen. Op het partijcongres waren er 127 amendementen op het verkiezingsprogramma, vroeger werd dat door het hoofdbestuur afgetikt. We hebben de nieuwe partijvoorzitter extern geworven. De partij trekt lessen en professionaliseert, daar ben ik trots op.’

Is de SGP rechtser geworden, wat samenwerking met Forum voor Democratie en de PVV makkelijker maakt dan tien jaar geleden?

‘In 2010 was ik ook lijsttrekker, ik zie geen koerswijziging. Het is wel zo dat standpunten waar we vroeger vrijwel alleen in stonden, nu breder gedeeld worden. Zoals kritiek op de Europese integratie. De SGP stemde jarenlang tegen verdragen waarin soevereiniteit werd overgedragen aan Europa. Dan werden we wel­eens op de schouder getikt van: ‘Jammer dat jullie nog in vroeger tijden leven.’ Nu zie je nieuwe partijen dat punt ook oppakken, met veel tamtam.

‘We proberen het goede van links en het goede van rechts te verenigen. Met GroenLinks hebben we een wetsvoorstel ingediend om aanbestedingen in het sociale ­domein te stoppen. We waren ook de eerste met een motie in de coronapandemie die zei ‘let ook op de ontwikkelingslanden’. Als je geen oog hebt voor de wereld maar wel voor de splinter in je vinger, dan is het risico dat de wereld zich verkleint tot je eigen vinger.’

In uw programma heet de islam ‘helaas’ de snelst groeiende godsdienst in Nederland. Hoe verhoudt het wantrouwen jegens de islam zich tot de wens dat de overheid ‘zich verre houdt van bemoeienis met de verkondiging van meningen in gebedshuizen die niet stroken met de seculiere tijdgeest’?

‘We staan voor de vrijheid van ­meningsuiting en de vrijheid van godsdienst. Maar we zijn er beducht voor dat die vrijheden misbruikt kunnen worden. We moeten niet het Paard van Troje binnenhalen.’

Maar die spanning geldt toch vooral voor een partij als de uwe?

‘Je moet niet uit bezorgdheid over de islam de vrijheid van godsdienst opheffen, of de vrijheid van onderwijs. Maar tegelijkertijd moet je ook niet zeggen: vanuit onze vrijheden kunnen we beter onze mond houden over stromingen waar wij ons zorgen over maken.’

Moet je dan van staatswege niet kunnen ingrijpen?

‘Jawel. Als je je zorgen maakt over ­jihadistische tendensen, moet je er over nadenken of je de geldstromen uit andere landen niet aan banden kunt leggen. Dan kun je zeggen: dit is eng, het raakt de vrijheid van godsdienst. Maar wij willen toch meedenken over de vraag waar bepaalde vrijheden eindigen. Bijvoorbeeld als er bedreigingen voor onze rechtsorde komen, of als er een link met geweld dreigt. Maar het blijft evenwichtskunst.’

Uw partij is de enige die voluit staat voor het uitgeven van 2 procent van het nationaal inkomen aan defensie. Wanneer moet het zover zijn?

‘We willen een duidelijke stip op de horizon waar je systematisch naartoe werkt. Die stip ligt in 2030.’

Vijf punten uit het partijprogramma

• De belastingkloof tussen een- en tweeverdieners wordt gedicht

• De kinderbijslag en het kindgebonden budget gaan omhoog

• Een basisbeurs voor studenten, met name uit de middeninkomens

• Afschaffing abortuswet, intrekking ­euthanasiewet

• Sterkere relatie met Israël, verhuis de Nederlandse ambassade naar Jeruzalem

Inzake klimaat is er ook een stip op de horizon. Zie de afspraken van Parijs en de Nederlandse Klimaatwet. U bent daar kritisch over. Is klimaatbeleid niet het ultieme rentmeesterschap?

‘Wij vinden echt dat we op te grote voet leven. We steunen het Verdrag van Parijs. Maar we hebben er moeite mee dat er hier nog een kop bovenop is gezet en dat Europa er nóg een kop bovenop deed. Dan denk ik: lieve help, we overtroeven elkaar met ambities, maar het is onvoldoende helder of het pad ernaartoe redelijk is. Je krijgt rare neveneffecten. Dat je ineens houtkap in het buitenland hebt die je hier verstookt als biomassa omdat dat je doelstellingen dichterbij haalt. Terwijl het eigenlijk niet wezenlijk helpt.

‘Vanuit bijbels oogpunt is rentmeesterschap aansprekend, maar ik lees in mijn Bijbel ook het verhaal van een wijze bouwer en een dwaze bouwer. En die dwaze bouwer heeft heel snel iets fantastisch in elkaar gezet, maar één golf eroverheen en het spoelt weg. En die wijze bouwer neemt iets meer tijd, zorgt voor een goed fundament en gaat daarop verder bouwen. Die lijn willen we graag volgen.’

SGP-Kamerlid Chris Stoffer sprak zich uit voor de doodstraf, maar het programma pleit niet voor herinvoering. Wat is dat voor gezwabber?

‘In ons beginselprogramma staat al meer dan honderd jaar dat wij vinden dat de doodstraf een recht­matige straf kan zijn. Maar in het verkiezingsprogramma richten we ons op een concreet punt: de uitlevering van terrorismeverdachten aan landen waar de doodstraf geldt. Daar zijn we voor als er in zo’n land een goed functionerende rechtstaat is. Dit is voor andere partijen ook een dilemma. Wat doen we met de berechting van IS-strijders in gebieden waar ze de doodstraf boven het hoofd hangt?

‘Hoe we dit rijmen met ons abortusstandpunt? Het is diezelfde uitdrukking van de hoge waarde van bescherming van kwetsbaar leven. Als je zegt ‘het is een kerntaak van de overheid om het leven te beschermen’, dan moet je ook scherp kunnen reageren op bedreigingen ervan. Bij terroristen die het leven van zoveel mensen wegmaaien, kan de ultieme straf gerechtvaardigd zijn.’

U heeft respect voor mensen die bij abortusklinieken vrouwen op andere gedachten willen brengen. Veel vrouwen ervaren dat als intimiderend.

‘Van veel mensen uit onze achterban weet ik dat dit op een uiterst respectvolle manier gebeurt. Het is een normale invulling van het demonstratierecht. Maar ik merk dat het allemaal weggezet wordt als ­intimidatie. Dat vind ik echt onrecht. Daar verzetten we ons tegen. Iedereen begrijpt dat dit een kwetsbare materie is. Als er écht incidenten zijn, moet er opgetreden worden.’

U heeft het over de menselijke maat. Maar in 2012 was u zelf voor de Fraudewet, die nu als bron van het kwaad van de toeslagenaffaire wordt gezien. Hoe kijkt u daar op terug?

‘De wet bood op zichzelf meer ruimte voor humane uitvoering dan in de praktijk waar is gemaakt. Niettemin moeten wij ook in de spiegel kijken. Iedereen was toen boos over de ‘Bulgarenfraude’, en terecht. Maar je moet blijven opletten dat de goeden niet onder de kwaden gaan lijden. Wij hebben daar zelf ook niet scherp bovenop gezeten.’

Deze regeerperiode ontstond er ophef over uw ondertekening van de zogeheten Nashville-verklaring waarin homoseksualiteit werd afgewezen. Hoe kijkt u daar nu op terug?

‘Ik vind dit een lastig onderwerp om in een halve minuut samen te vatten, te meer omdat het over allerlei aspecten van huwelijk en gezin ging. Ik heb mijn best gedaan om in het Kamerdebat van mei 2019 – dat op YouTube terug te vinden is – hierop uitvoerig te reflecteren. Dus wie een antwoord op die vraag wil, kan het beste dat debat terugkijken. Ik heb zelf natuurlijk ook gezien hoe het mensen raakte. Des te opvallender was het dat de ophef ruim werd uitgemeten, maar het uiteindelijke debat daarover onopgemerkt voorbijging.’

Op welk standpunt heeft u wél positieve maatschappelijke respons gekregen?

‘Dat was het verzet tegen reclames voor overspel. We dachten: iedereen zal wel zeggen ‘daar heb je de SGP weer’, maar we waren verrast door brede bijval. Dat ook mensen van PvdA en D66 het doorgeslagen vinden dat we bij problemen tussen partners zeggen ‘weet je wat, zoek je heil maar buitenshuis’. ­Eigenlijk is het uitlokken van ontrouw.

‘Waarom loopt de jeugdzorg zo uit de hand? Vanwege heel veel relatieproblemen tussen ouders. We zijn niet van de maakbare samenleving, maar tegen de ergste uitwassen kunnen we meer doen. Als Amsterdam posters met vette kroketten mag weren, dan mogen we ook zeggen ‘dit soort overspelreclames gaan wij niet doen’.’

CV Kees van der Staaij

12 september 1968 Geboren te Vlaardingen

1980-1986 Vwo, ­Reformatorische Van Lodensteinscholengemeenschap, Amersfoort.

1986-1991 Staats- en bestuursrecht, Rijksuniversiteit Leiden.

1992-1998 Jurist bij de Raad van State.

1998-heden Lid Tweede Kamer voor de SGP.

2010-heden Fractievoorzitter SGP in de Tweede Kamer.

Kees van der Staaij is gehuwd en heeft twee kinderen.

Thierry Baudet raakte een hoop prominente leden en virtuele zetels kwijt na de recente machtsstrijd in zijn partij Forum voor Democratie, maar twijfelt niet aan zijn gelijk. ‘Als mensen het idee hebben dat wij allemaal halve nazi’s zijn, moeten ze niet op ons stemmen.’ Lees het interview met hem.

Na een verleden als raadslid voor D66 en Progressief Woerden was Liane den Haan in eerste instantie niet erg gecharmeerd van 50Plus. Toch wist de partij verleden jaar de toenmalige ouderenbondvoorzitter over de streep te trekken. Lees hier het interview met haar.

Meer over