Alles hangt los

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: arm van een kunstenares. Plus: zoom nu zelf in op het schilderij.

*Johan Cruijff

Alexander Roslin: Portret van Anne Vallayer-Coster 1783, olieverf op doek; 73 x 61 cm. Beeld Collectie Galerie Eric Coatalem, Parijs
Alexander Roslin: Portret van Anne Vallayer-Coster 1783, olieverf op doek; 73 x 61 cm.Beeld Collectie Galerie Eric Coatalem, Parijs

Een van de vervelende dingen bij het samenstellen van deze detailrubriek is dat ik de geschiedenis niet kan veranderen. Terwijl dat soms toch zo goed zou uitkomen. Er zit iets willekeurigs in de selectie, omdat ik de details op me af laat komen als ik collecties bezoek. Gewoon even stilstaan voor een schilderij tot er iets in de marges opvalt. In de krant let ik wel een beetje op de spreiding - drie keer een mens, nu weer een monster of muur, zoiets. En soms gebeurt er iets in de actualiteit waardoor een detail in herinnering komt, dan kies ik dat.

Diversiteit is wel gewenst dus, maar niet alle diversiteit valt af te dwingen. Voorbeeld: minder dan 3 procent van de tentoongestelde kunstwerken in het Metropolitan Museum of Art in New York is gemaakt door vrouwen - al is dan wel weer 83 procent van de afgebeelde naakten een vrouw. Van de 2.300 werken op zaal in de National Gallery in Londen zijn er een gulle 11 gemaakt door een vrouw, las ik in The Guardian. Het Rijksmuseum heeft geen cijfers paraat over de hele collectie, maar in de zalen van de Gouden Eeuw telde ik er 2, uit 329 tentoongestelde schilderijen.

Daar valt weinig aan te veranderen, al mag je hopen dat deze musea in de rij staan als er een goed werk op de veiling komt van een kunstenares; de geschiedenis bracht niet alleen weinig kunstenaressen voort, ze heeft er ook een hoop de vergetelheid in laten glijden dankzij de desinteresse van critici. Vrouwen, om Virginia Woolfs A Room of One's Own er even bij te halen, hadden in het verleden minder intellectuele vrijheid dan een slaaf in het oude Athene. En daarom nog minder kans om kunst te maken dan een hond.

Alexander Roslin: Anne Vallayer-Coster, 1783, olieverf op doek; 73 x 61 cm. Beeld Collectie Galerie Eric Coatalem, Parijs
Alexander Roslin: Anne Vallayer-Coster, 1783, olieverf op doek; 73 x 61 cm.Beeld Collectie Galerie Eric Coatalem, Parijs

Kunstenaarskind

Jaja morele hoogvlakte, waarheid in pacht, schande hoor, enzovoort. En toen kwam ik tot het gênante besef dat ik zelf na 32 afleveringen nog niet één vrouwelijke kunstenaar heb behandeld. En, helaas, nu ook niet. Al probeer ik het een beetje goed te maken met deze arm van de hofkunstenares van Marie Antoinette, Anne Vallayer-Coster, geportretteerd door Alexander Roslin. Marie Antoinette had verschillende hofschilderessen die ze zelf uitkoos. Anne was een kunstenaarskind, en toen ze 26 jaar was, werd ze toegelaten op de Académie Royale.

Lastig was wel dat vrouwen niet naar model mochten tekenen; stel je voor wat er allemaal kon gebeuren met zo'n Coca Cola Lightbreakachtig mannenmodel als die naakt voor haar stond. Dus schilderden de dames vooral stillevens.

Het leukste is dat ze hier zo vrij is afgebeeld - ze moet haast wel een vriend van Roslin zijn geweest. Ze lacht, heeft een loshangend lint in haar ongekapte pruik, en wat ze draagt, lijkt nog het meest op de outfit van Ashton Main uit de tv-serie North and South nadat ze weer met een of andere soldaat de hooiberg is ingedoken: alles hangt los. Ik heb het even nagevraagd bij kostuum-conservator Annemarie den Dekker van het Amsterdam Museum: Anne Vallayer draagt onderkleding, een satijnen lijfje dat niet eens dicht zit over een hemd met kanten stroken, en een transparante fichu om haar schouder die eigenlijk haar decolleté zou moeten bedekken. Dit is de overtreffende trap van informeel.

Dit portret lijkt daarmee, gek genoeg, een kunstenaarsimago te bevestigen dat pas ruim honderd jaar later ontstond (en nog steeds hardnekkig is); dat van de chaotische bohémien, die buiten de maatschappij staat en een vrijheid bezit die gewone burgers zich niet konden veroorloven. En dat in de hoogste aristocratische klasse, op het toppunt van het Ancien Régime.

Dit schilderij van Alexander Roslin is te zien in de tentoonstelling 'Alexander Roslin. Portrettist van de aristocratie' in Rijksmuseum Twenthe, t/m 12/4.

www.detailsofart.com

Zelf inzoomen

Nieuwsgierig naar meer details? Zoom hieronder zelf in op het loshangende lint en de ongekapte pruik in het schilderij van Alexander Roslin.

Meer over