Allen vluchten het duister van de nacht in

Het is een verhaal van verraad en steeds grotere verlatenheid, een drama zonder zijns gelijke. Aan het paasmaal wordt de eerste verrader, Judas, aangewezen; in de eenzaamheid van de doodstrijd in een tuin, na de maaltijd valt het groepje van drie tot gezelschap uitverkoren leerlingen, onder wie Petrus, in slaap...

Kees Fens

En dan staat daar ineens de regel: ‘Am Abend, da es kühle w a r. ’ Op een muziek die de vrede van de vallende avond weergeeft zoals dat nooit eerder in enige kunst is gebeurd, in geen dichtregel, op geen schilderij, in geen muziekstuk. Misschien heb ik het hele verhaal nooit verschrikkelijker gevonden dan zondag in de grote kerk van Naarden en werd ik daarom door het vallen van de de stilte van de avond – die in de muziek over allen neerkomt – zo diep getroffen. Een nieuwe tijd is begonnen: die van de dood, stilte, afkoeling en van de voltooiing. Muziek kan als geen andere kunst de stilte weergeven. Het hele slot van de Matthäus Passion is de grootste stilteschepping uit de kunst.

De vertedering bij het graf is groot, heel innig ook, Jezus wordt goede nacht gewenst, voor de eeuwige slaap, naar men dacht. De muziek ervan heeft iets idyllisch. In het onvergelijkelijke slotkoor zetten we ons in tranen neer rond het graf. ‘Rust zacht’, zeggen we en de laatste woorden naderen. Maar er kan niet gezwegen worden in die op de verschrikking en de moord veroverde stilte en vrede: het koor herhaalt en zingt zich magistraal naar de definitieve stilte toe. De hele kerk is nu stil, de avond valt door de ramen naar binnen, heel langzaam klimmen de stemmen van de toehoorders uit de stilte, de mensen verlaten de kerk. Ik ben misschien nog nooit zo gegrepen geweest, ik heb in elk geval nooit eerder zo goed de twee-eenheid van het verhaal gezien en zo intens beleefd. ‘Deze uitvoering grenst aan de volmaaktheid’, zegt een groot kenner die achter mij zit. Ik knik, hij geeft gelijk. Mijn gezelschap – zij heeft de Matthäus Passion vele malen meer gehoord dan ik, zij is er in haar geboorteland mee groot gebracht, – blijkt dezelfde ervaring van verschrikking en avondstilte te hebben gehad. Zij vond de muziek van het recitatief ‘Am abend, da es kühle war’ het hoogtepunt. Die gelijke ervaring moet veroorzaakt zijn door het accent dat de dirigent, Jos van Veldhoven, bij deze uitvoering heeft gelegd. Grote kunstwerken kennen geen eenzijdigheid. Er worden steeds nieuwe gezichtspunten zichtbaar. En elk groot muziekstuk weigert zich aan een uitvoering te houden.

Dit heb ik zondag achteraf, toen het koel was en we het graf in de Naarderkerk achterlieten, als het verschrikkelijkste ervaren: het christendom is gesticht door een stel verraders. Toen het ernst werd lieten ze hun leermeester in de steek of ontkenden hem. Ze hebben later in hun prediking zo veel mogelijk goed willen maken door hun leermeester de hemel in te prijzen.

Maar daar was ineens die ene regel ‘Am abend, da es kühle war’. Ik had er vrede mee.

Meer over