'Alleen dronkaards en sukkels blijven in Siberië'

Siberië treurt over de 'verticale' macht van Moskou en het vele belastinggeld dat naar Rusland verdwijnt. Toch is de opstand ver weg. 'Het is hier drinken of weggaan'.

KRASNOJARSK/TSJITA - Bij de recente volkstelling in Rusland vulde Oleg Konovalov (29) bij het vakje nationaliteit niet Rus in, maar creëerde hij zijn eigen categorie: Siberiër. Via zijn populaire blog op LiveJournal riep hij anderen op hetzelfde te doen. Hij werd overstelpt met positieve reacties.


De schriele Oleg oogt met zijn vriendelijke bruine ogen, gezeten bij een fonteintje aan de Vredeslaan van Krasnojarsk, niet als een bedreiging voor de gecentraliseerde 'verticale macht' die toenmalig president Poetin vanaf 2000 invoerde.


Maar de onvrede die hij en andere 'regionalisten' of 'separatisten' vertolken, valt in bijna alle Russische gewesten te beluisteren. Voor een groeiend aantal andere inwoners van dit immense land bestaat Rusland alleen op de - vanuit het Kremlin gedirigeerde - staatstelevisie.


De kloof tussen Moskou - waar alle macht en alle rijkdom van het land geconcentreerd is - en het enorme achterland heeft te grote proporties aangenomen. 'Jonge Siberiërs zijn, in tegenstelling tot hun ouders in de Sovjettijd, nog nooit in Moskou geweest, of zelfs in Europees Rusland', zegt Oleg.


'En omgekeerd geldt hetzelfde: Moskovieten vliegen naar Egypte of Turkije, maar bij Siberië denken ze aan sneeuw en wilde beren. Siberië is niet meer dan een bron van delfstoffen en inkomsten.'


Het was Poetin die vanaf 2000 hardhandig een einde maakte aan de semi-autonome status van de ongeveer tachtig Russische provincies, gewesten en republieken. President Jeltsins adagium 'neem zoveel autonomie als je aankunt', had het land in de jaren negentig volgens velen praktisch onbestuurbaar gemaakt. Maar de introductie van Poetins 'verticale macht' sloeg door naar het andere uiterste.


Binnen een paar jaar werd alle besluitvorming naar het centrum gedirigeerd, net als de voornaamste opbrengsten aan belastingen. Later werden ook de gouverneurs vanuit Moskou benoemd. De fabrieken die niet sloten, kregen nieuwe en onbekende eigenaren die elk weekend naar Moskou terugvlogen of naar hun huisje in de Alpen.


Wrok

Rusland werd verdeeld in Moskou en de rest. In Siberië is de wrok hierover het sterkst. Het beschikt over genoeg natuurlijke rijkdommen en Siberische romantici vragen zich al anderhalve eeuw af waarom ze zich vanuit een vergelegen bestuurscentrum moeten laten besturen.


Neem het centrum van Krasnojarsk, de hoofdstad van een provincie die bijna vijf keer groter is dan Frankrijk en rijk is aan koper, goud, nikkel, kobalt, platina en natuurlijk hout. En maar drie miljoen monden hoeft te voeden.


De oude Sovjetkolos die functioneert als regeringsgebouw van Krasnojarsk kijkt aan de ene kant uit over een plein met een stenen Lenin die in eeuwig gepeins verzonken lijkt. Aan de andere kant strekt zich een park uit tot de oever van de Jenisej, een van de grootste rivieren van Siberië. Het park biedt de doorsnee attracties van alle Sovjetpretparken: piepende draaimolens en een verroeste kleefton. De tennisbaan oogt als een gevaarlijke ruïne waar je voor een paar honderd roebel je nek kunt breken.


Graffiti

Tussen het park en de afgekalfde betonnen oever van de rivier lijkt een nieuw glanzend wit gebouw te zijn opgetrokken, voorzien van alle Griekse zuiltjes en Romaanse boogjes die een lokale bestuurder zich kan wensen. Van dichtbij is te zien dat sommige witte panelen er al afgevallen zijn, terwijl de rest onder de graffiti zit. Bijna alle commerciële ruimtes van het centraal gelegen gebouw staan leeg - de sjaslik wordt buiten nog gewoon rechtstreeks van de grill verkocht.


In het regeringsgebouw zit ook gedeputeerde Vladislav Koroljov, de enige vertegenwoordiger van Pravoe Delo: de Recht(s)e Zaak. De wetgevende raad waar zijn eenmansfractie deel van uitmaakt, wordt zoals overal in Rusland volledig gedomineerd door Poetins Verenigd Rusland. 'Veel mensen hier vinden dat de verdiensten die uit de rijke grond komen niet hier worden geïnvesteerd, maar gebruikt om Moskou verder te verfraaien', zegt hij.


Volgens Koroljov heeft Poetins verticale machtssysteem 'het federalisme in Rusland totaal verwoest'. De lokale autoriteiten zijn niet gemotiveerd om investeerders aan te trekken of de lokale economie op te krikken.


'Alleen de landbelasting en een deel van de BTW-inkomsten en van de inkomstenbelasting blijft hier. Maar het overgrote deel van het geld dat hier verdient wordt, gaat naar Moskou. Later moet je dan weer bedelen om een deel als dotatie terug te krijgen. Van zelfbestuur kun je niet meer spreken. Het enige wat telt zijn de persoonlijke contacten van de gouverneur in Moskou.' Die is door het Kremlin gekozen.


Sukkel

Tussen Moskou en Siberië gaapt niet alleen een economische kloof, zegt blogger Oleg. 'Er is ook een brain drain gaande richting Moskou en St. Petersburg. Wie achterblijft is een sukkel, ongeacht of je bestuurder of journalist of graffitikunstenaar bent.'


En dat terwijl de Siberiër zichzelf van nature vriendelijker en toleranter vindt dan de 'racistische' Russen in het westen. Die meer ontspannen houding en hulpvaardigheid is zelfs een voorwaarde, legt hij uit. 'Anders kun je in dit extreme landklimaat niet overleven'.


Hoewel in Siberië gebleven, is Semjon Sjiffrin zeker geen sukkel. Het is een vrije jongen die onlangs nationale faam verwierf door een protest tegen de in Tsjita veel hogere benzineprijzen te organiseren, waarin circa 1.500 auto's meereden.


'Waarom zouden wij belasting moeten betalen aan Moskou als ze niet eens voor fatsoenlijke benzineprijzen kunnen zorgen?' Tsjita ligt zo'n duizend kilometer ten oosten van Krasnojarsk - maar nog altijd in Siberië natuurlijk. Het was een legerstad in de Sovjettijd, maar nu is het een van de vele haltes langs de trans-Siberische spoorlijn.


Wodka

Semjon verhaalt over de teloorgang van deze streek; de opkomst van de illegale houtkap en de vestingstadjes aan de grens met China waar de soldaten verdwenen zijn. De resterende bevolking is aan zijn lot overgelaten - en aan de wodka.


In een van die verwilderde plaatsen zag hij laatst dat het standbeeld van Lenin was onthoofd. 'Ik vroeg waarom. Opdat hij dit niet zou hoeven te aanschouwen, was het antwoord', lacht hij.


Hij deed enkele jaren goede zaken in de auto-import uit Japan. Ten oosten van de Oeral wordt gereden in tweedehands Aziatische auto's. De import ervan was een van de grootste industrieën van Irkoetsk tot Vladivostok. Totdat Poetin er tijdens de crisis in 2009 een einde aan maakte door de importtarieven drastisch te verhogen.


'Poetin wil ons dwingen Russische auto's te rijden', zegt Semjon met een vieze blik. 'Maar ik haat Toljatti (de stad waar de Lada-fabriek van Avtovaz staat, red.).'


De off-road autoclub die Semjon eveneens bestiert, maakte een filmpje over Poetins autorit van Chabarovsk naar Tsjita vorige jaar. Poetin reed in een knalgele nieuwe Lada Kalina, maar uit het filmpje werd duidelijk dat voor de zekerheid drie Kalina's waren meegenomen. Er mocht er eens een stuk gaan.


Dat was een speldenprik; een onderwerp om grappen over te maken. Zijn eigenlijke zaak is een serieuze. Semon Sjiffrin noemt zich een seperatist. 'Maar natuurlijk zal hier nooit iemand de wapens opnemen. Het is hier drinken of weggaan'.


Deze week sloot zelfs president Dmitri Medvedev zich aan bij het ongenoegen dat in de regio's leeft. Hij noemde het land 'overmatig gecentraliseerd' en zei dat veel meer besluiten op lokaal niveau genomen moeten worden.


Het was de zoveelste speldenprik die Medvedev uitdeelde aan zijn politieke mentor Poetin. Die gaat er prat op dat hij heeft afgerekend met de 'anarchie' in het Russische bestuurssysteem. Maar in Krasnojarsk waarschuwt blogger Oleg voor de gevolgen. 'Als ze het huidige systeem niet aanpassen, heb je over tien jaar te maken met échte Siberische separatisten.'


Meer over