ANALYSE

Alleen de gehavende Rutte lijkt nog een geitenpaadje te zien naar nieuw kabinet

Mark Rutte in de fractievoorzitterskamer van de VVD tijdens een schorsing van het debat over de verkennersnotities. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte in de fractievoorzitterskamer van de VVD tijdens een schorsing van het debat over de verkennersnotities.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Premier Mark Rutte is zwaar gehavend door het debat over de Omtzigt-affaire. Zijn gedroomde coalitiepartners D66 en CDA dienden een motie van afkeuring tegen hem in, de oppositie steunde een nog zwaardere motie van wantrouwen. Rutte IV oogt opeens ver weg.

‘U heeft Mark Rutte de facto onthoofd’, concludeerde PVV-voorman Geert Wilders donderdagnacht nadat D66-leider Sigrid Kaag haar motie van afkeuring had ingediend tegen de man die op weg leek om de langstzittende premier uit de geschiedenis te worden. Kaag sprak het niet eens tegen. Rutte moest maar zijn eigen conclusies trekken, was de boodschap van de D66-lijsttrekker.

CDA-leider Wopke Hoekstra sloot zich daarbij aan. ‘Rutte moet zijn eigen afweging maken.’ Terwijl een deel van de oppositie nog bleef mokken dat CDA en D66 geen motie van wantrouwen steunden, zat Mark Rutte verstijfd in de bankjes. De motie van afkeuring was een verkapte uitnodiging om alsnog de eer aan zichzelf te houden.

Rutte moest er vrijdag na een korte nacht slaap niets van weten. Hij wil het stof laten neerdalen, ‘stap voor stap’ werken aan het herstel van vertrouwen en dan weer verder. Een vertrek als VVD-leider zou ‘niet logisch’ zijn. ‘Ik heb 1,9 miljoen kiezers gekregen. De VVD ruim twee miljoen. Het is gek om dan twee weken na die verkiezingen te zeggen: ik doe een stap opzij.’

Sta-in-de-weg

Toch lijkt de weg naar Rutte IV opeens vervaarlijk ver weg. De linkse oppositie kan na de motie van wantrouwen nog moeilijker met hem in zee. Bij D66 en CDA is het ‘wantrouwen gegroeid’, zoals Kaag het verwoordde. Voor de D66-leider is het ook ‘niet vanzelfsprekend’ dat Rutte het initiatief krijgt bij de formatie.

De VVD-voorman lijkt zo een sta-in-de-weg geworden voor de vorming van een nieuw kabinet. Zijn aanwezigheid maakt andere partijen kopschuw. Dat is een pijnlijke conclusie voor een man die zich de laatste jaren zo nadrukkelijk als een staatsman presenteerde. Ook de afgelopen dagen bleef hij benadrukken hoe belangrijk het is om snel een nieuw kabinet te vormen. Door zijn optreden in de Omtzigtaffaire is dat alleen maar moeilijker geworden.

De vraag die onvermijdelijk opdoemt als de impasse in de formatie voortduurt: moet een echte staatsman in het landsbelang geen plaats maken voor een VVD’er die wel veel vertrouwen geniet bij andere partijen?

De inner circle rond Rutte wuift alleen al de suggestie weg. Ook van kritiek vanuit de partij is vooralsnog weinig te merken. Rutte is de man die de VVD opnieuw de grootste maakte. Die dank je niet zomaar af.

Tijd moet nu de belangrijkste vriend worden van de premier. De wonden van de Omtzigt-affaire zijn vers, maar over een paar weken kan dat al weer anders zijn. Niet alleen het geheugen van de premier vertoont soms gaten, dat van kiezers ook. De toeslagenaffaire was een van de grootste schandalen uit de recente geschiedenis, maar na de kabinetsval leek de zaak al weer snel uit het collectieve bewustzijn verdreven. Zal dat bij de kwestie Omtzigt anders zijn?

Achter de schermen valt bij meer partijen te horen dat de publieke opinie uiteindelijk een rol gaat spelen. Als Rutte, ondanks alles, de meest geliefde politicus van het land blijft, zal het moeilijker zijn voor andere leiders om een barricade tegen hem op te werpen bij een formatie. Dat Nederland onverminderd in een diepe crisis verkeert, maakt een politieke machtsstrijd extra riskant.

Geen wrok

Zeker is dat Rutte geen enkele wrok zal koesteren tegen zijn talrijke critici in de Tweede Kamer. Die luxe kan hij zich niet veroorloven. De eerste opdracht zal zijn om de banden met zijn meest gewenste coalitiepartners, D66 en CDA, te herstellen, maar vooralsnog lijken de vooruitzichten niet rooskleurig.

D66 zal als tweede partij van Nederland kleur moeten bekennen. Kaag was kritisch tijdens het debat, maar een hernieuwde samenwerking met Rutte wordt achter de schermen toch ook niet helemaal uitgesloten. Op nieuwe verkiezingen zit niemand te wachten en Rutte laten vervangen door een andere VVD’er zal ook niet makkelijk uit te leggen zijn aan de kiezers.

Zelfs als het al lukt om D66 weer binnenboord te krijgen, dan zal de prijs hoog zijn. ‘Als Rutte niet in staat is meer transparantie te brengen zal het volgende kabinet zonder hem zijn of zonder mij', zei de D66-leider donderdag. Het verlanglijstje in haar binnenzak is nog heel wat langer en helemaal bovenaan staat: een extra progressieve coalitiepartner.

Juist die route lijkt vooralsnog afgesloten door de escapades van Rutte tijdens de verkenning. PvdA, GroenLinks en SP steunden alledrie de motie van wantrouwen tegen de premier. Dat maakt het bijna ondoenlijk om weer aan te schuiven.

Voor de ChristenUnie, die de motie van wantrouwen donderdag niet steunde, lijkt dat iets minder complex, maar dat is voor D66 weer een schrikbeeld. Rutte wordt dan feitelijk beloond voor zijn fouten met een kabinet zonder linkse partij.

Wat wil Omtzigt?

Het meest precair is de situatie bij het CDA, de natuurlijke regeerpartner van de VVD. De partijtop heeft amper contact met Pieter Omtzigt, terwijl die juist de spilfiguur is geworden. Wil hij nog in zee met de VVD van Rutte? Het CDA-Kamerlid, dat overwerkt thuiszit, zei eerder al dat hij ‘tien jaar is voorgelogen’ door het vorige kabinet onder leiding van Rutte. Na de gebeurtenissen van de afgelopen weken zal zijn enthousiasme niet zijn gegroeid.

Het partijleiderschap van Wopke Hoekstra staat onder druk na de teleurstellende verkiezingsuitslag. Een nieuwe samenwerking met Rutte zal leiden tot nog meer spanningen. Vooralsnog lijkt Hoekstra dan ook te koersen op een plek in de oppositie.

Niemand binnen de VVD zal vrolijk worden van het huidige slagveld. Een ding staat vast: als Rutte door wil, zullen de liberalen enorme concessies moeten doen om nog een kans te maken een kabinet te vormen met partijen als D66 en CDA.

Hoeveel wil de partij opgeven om de oude leider nog wat langer in het zadel te houden? Mark Rutte gaat de komende Paasdagen naar eigen zeggen ‘reflecteren’ op de gebeurtenissen van de afgelopen dagen. Misschien dat die vraag dan ook wel eens bij hemzelf opkomt.

Meer over