Nieuws

Alle manuscripten van Anne Frank nu digitaal in te zien – behalve voor Nederlanders

Het had een onvervalste mijlpaal moeten zijn: na tien jaar werk door Nederlandse onderzoekers zijn alle manuscripten van Anne Frank digitaal in te zien, voorzien van duiding. Eén probleem: de website is uitgerekend voor Nederlanders niet toegankelijk.

Het dagboek van Anne Frank in het Anne Frank Huis in Amsterdam. Beeld Jurjen Drenth / HH
Het dagboek van Anne Frank in het Anne Frank Huis in Amsterdam.Beeld Jurjen Drenth / HH

De oorzaak is een twist tussen de Nederlandse Anne Frank Stichting, die het initiatief nam om de manuscripten te digitaliseren, en het in Zwitserland gevestigde Anne Frank Fonds. De originele manuscripten mogen dan in Amsterdam bij de Stichting liggen, Annes vader Otto Frank heeft de auteursrechten nagelaten aan het Zwitserse Fonds.

De rechter bepaalde in 2015 dat een deel van de teksten tot het publieke domein behoort en dus vrijelijk mag worden verspreid. Het gaat om de teksten die Otto Frank opnam in Het Achterhuis, het boek dat hij vlak na de Tweede Wereldoorlog samenstelde en publiceerde.

Maar een ander deel kwam pas in 1986 in de openbaarheid. Omdat het auteursrecht hierop na vijftig jaar vervalt, mogen deze pas in 2037 zonder toestemming van het Fonds online worden gezet. Vandaar dat de site, annefrankmanuscripten.org, in Nederland is geblokkeerd. In 59 andere landen, waaronder België en Duitsland, gelden andere regels voor auteursrecht en is de website wél toegankelijk.

Bladeren door manuscripten

‘Het is een fascinerende bron. Je kunt door haar manuscripten bladeren, je ziet ingeplakte fotootjes en bijschriften. Je ziet dat ze naderhand nog heeft zitten terugbladeren en commentaar op zichzelf levert’, zegt Peter de Bruijn van het Huygens Instituut, die de digitale editie samenstelde.

Bezoekers kunnen passages uit de roman waaraan ze werkte vergelijken met de oorspronkelijke dagboekfragmenten waarop ze die baseerde. ‘Je kunt haar ontwikkeling als schrijver op de voet volgen. Dat het grote publiek in Nederland dit moet missen, is heel jammer.’

De Bruijn troost zich ermee dat het bijbehorende onderzoek nieuwe wetenschappelijke inzichten heeft opgeleverd over de werkwijze van Anne Frank als schrijver. Toen ze haar dagboek omwerkte tot een roman, probeerde ze met literaire middelen spanning en dramatiek toe te voegen, zegt hij.

Zo breidde Anne Frank, die schreef in de vorm van brieven aan haar denkbeeldige vriendin Kitty, de oproep aan haar zus voor tewerkstelling in Duitsland verder uit. Die oproep vormde de aanleiding om onder te duiken.

‘In het dagboek beschrijft ze dit in één brief aan Kitty. Het is echt een opsomming: toen gebeurde dit, toen kwam die langs’, beschrijft De Bruijn. ‘In haar roman werkt ze die gebeurtenis uit in drie brieven en maakt ze er echt een cliffhanger-achtige vertelling van. Ze beschrijft hoe haar zorgeloze leventje op zijn kop werd gezet door de oproep, en welke spanning dit veroorzaakte. En ze voegt meer literaire zinnen toe, zoals: ‘Het is of de hele wereld zich plotseling omgedraaid heeft, maar Kitty, je merkt dat ik nog leef.’’

In deze brief aan ‘Kitty’ beschrijft Anne de oproep die voor haar zus Margot is gekomen. Beeld Collectie Anne Frank Stichting Amsterdam
In deze brief aan ‘Kitty’ beschrijft Anne de oproep die voor haar zus Margot is gekomen.Beeld Collectie Anne Frank Stichting Amsterdam

Ook was bijvoorbeeld niet duidelijk of Anne Frank van plan was om passages waarin ze uithaalt naar haar moeder in haar roman op te nemen, vervolgt hij. ‘Door de samenstelling grondig te bestuderen, hebben we ontdekt dat ze deze brieven over haar moeder er in eerste instantie uit liet, maar er later weer vier toevoegde.’

In de laatste brief beschrijft ze dat ze terugbladert in haar dagboek en zich verbaast over de vijandelijkheden die ze over haar moeder heeft geschreven. ‘Dat duidt erop dat ze haar verhouding tot haar moeder bewust een plaats gaf in haar roman.’

Meer over