Vier vragen

Alitalia verdwijnt na 75 jaar uit het luchtruim. Of koopt opvolger ITA de merknaam alsnog?

Donderdagavond landt het laatste Alitalia-vliegtuig. De maatschappij gaat in afgeslankte vorm verder als Italia Trasporto Aereo (ITA). Kort voor de bedrijfslancering is nog veel onduidelijk, maar één ding is zeker: duizenden werknemers verliezen hun baan en er zal veel minder gevlogen worden.

Werknemers van Alitalia protesteren in Rome tegen de doorstart van de vliegtuigmaatschappij. Er verdwijnen naar verwachting veel banen en de salarissen gaan fors omlaag. Beeld EPA
Werknemers van Alitalia protesteren in Rome tegen de doorstart van de vliegtuigmaatschappij. Er verdwijnen naar verwachting veel banen en de salarissen gaan fors omlaag.Beeld EPA

Waarom houdt Alitalia op te bestaan?

De vliegtuigmaatschappij schreef sinds haar oprichting in 1946 maar drie keer zwarte cijfers. Alle andere jaren werd verlies gedraaid, dus het mag een wonder heten dat het groen-wit-rode logo toch nog driekwart eeuw in het luchtruim te zien was.

De verliezen zijn de laatste jaren deels toe te schrijven aan de opkomst van hogesnelheidstreinen. Vroeger verdiende Alitalia veel aan het traject Rome-Milaan, waarop de trein tegenwoordig handiger is. Ook voor de pandemie leed het bedrijf al forse verliezen, die soms opliepen tot 2 miljoen euro per dag. Dat Alitalia decennia overeind bleef, is te danken aan de Italiaanse belastingbetaler. Het bedrijf ontving de afgelopen 45 jaar in totaal zo’n 12,5 miljard euro aan staatssteun.

Waarom wordt het juist bedrijf nu ontmanteld?

De nationale airline is al decennia een duur speeltje, maar tot voor kort trok de Italiaanse regering steeds de portemonnee. Het was de Europese Commissie die op de rem trapte toen Alitalia in 2017 onder staatstoezicht kwam. Het bedrijf kreeg een noodlening van 900 miljoen euro, terwijl een speciale staatscommissie – zonder succes – op zoek ging naar een nieuwe koper.

Brussel begon een onderzoek naar de noodlening en oordeelde in september dat die illegaal was en terugbetaald moet worden. De Italiaanse overheid wachtte dat oordeel niet af en maakte eerder dit jaar, na onderhandelingen met Brussel, bekend dat Alitalia vanaf vrijdag plaats moet maken voor een veel kleinere opvolger, Italia Trasporto Aereo (ITA) geheten.

Ook ITA krijgt de komende drie jaar een kapitaalinjectie van de overheid: een van bijna 1,4 miljard euro, die de Europese Commissie wel als legaal beschouwt, omdat ze oordeelt dat er sprake is van zogeheten discontinuïteit tussen Alitalia en ITA. Dat betekent ook dat ITA niet verantwoordelijk kan worden gehouden voor het terugbetalen van de 900 miljoen aan illegale staatssteun voor zijn voorganger.

Begint de cirkel niet weer opnieuw?

In ITA schuilt inderdaad een risico, want het is niet de eerste keer dat Alitalia een doorstart maakt. Toen de regering van toenmalig premier Berlusconi het bedrijf in 2008 verkocht aan de private investeerders, oordeelde de Europese Commissie net als nu dat er sprake van discontinuïteit was, waardoor het ‘nieuwe’ bedrijf ontkwam aan het terugbetalen van 300 miljoen aan illegale staatssteun.

Wel gaat er dit keer iets veranderen in de Alitaliavliegtuigen. ITA is niet alleen veel kleiner – meer dan 8.000 van de 11.000 werknemers verliezen hun baan – maar ook de salarissen liggen aanzienlijk lager dan vroeger. Zo gaan de ITA-piloten volgens zakenkrant Il sole 24 ore ongeveer 6.200 euro bruto per maand verdienen, een halvering van de 12.500 euro bij Alitalia, waarmee de Italianen in één klap de slechtst betaalde vliegers van Europa worden.

Ondanks alle problemen wil Italië per se een nationale vliegtuigmaatschappij behouden, vooral om het binnenlandse verkeer te garanderen. Alitalia vervoerde meer dan eenderde van de binnenlandse passagiers. De maatschappij was erg belangrijk voor bewoners van het eiland Sardinië, die tegen gesubsidieerde tarieven konden vliegen. Of die dienst onder ITA blijft bestaan, is tot woede van de Sardijnen nog hoogst onduidelijk.

Wat gebeurt er met het merk Alitalia?

Ook dat is een dag voor de doorstart nog onduidelijk. Vrijdagochtend stijgen de eerste ITA-vluchten vermoedelijk gewoon op in toestellen met het Alitalialogo, terwijl de bedrijfstop koortsachtig onderhandelt over het overkopen van de merknaam.

Alitalia bood het merk eerder deze maand te koop aan voor 290 miljoen euro en kreeg geen enkel bod; de prijs zal naar verwachting nog flink dalen. De verkoop is hard nodig, al was het maar om de laatste salarissen uit te betalen. In september betaalde Alitalia haar werknemers de helft van het loon, met de belofte dat de rest zou komen als het merk verkocht is.

De kans is dus groot dat ITA binnenkort weer gewoon door het leven gaat als Alitalia, in de vertrouwde vliegtuigen en groene bedrijfskleding. Toch doken begin deze week ook de eerste beelden op van een ITA-vliegtuig, met de tekst ‘Born in 2021’ in groen-wit-rode letters op de buik. ‘We weten nog niet hoe we vrijdag zullen heten’, verklaarde ITA-baas Fabio Lazzerini zaterdag tegenover Corriere della Sera.

Op het vliegveld van Rome is het chaotische naderende einde al weken voelbaar. Er vallen veel vluchten uit, bagage blijft achter en er zijn vertragingen door aangekondigde en onaangekondigde stakingen. Vrijdag, de dag dat ITA het levenslicht ziet, dreigen de vakbonden met een nieuwe massale staking.

Meer over