nieuws

Alarm om AstraZeneca roept vooral vragen op: ‘Dit is verfoeilijk incidentenbeleid’

Ook Nederland sluit zich aan bij de groeiende stoet landen die het inenten met het AstraZeneca-vaccin tijdelijk staken. Maar wat zijn de aanwijzingen dat er iets niet in de haak is?

Laboratoriumtesten met AstraZeneca in Brazilië.  Beeld Getty Images
Laboratoriumtesten met AstraZeneca in Brazilië.Beeld Getty Images

Wat is er precies aan de hand?

Het Nederlandse College ter Beoordeling van de Geneesmiddelen (CBG) noemt als aanleiding voor de stop in totaal zes meldingen uit Denemarken en Noorwegen van ‘ernstige, zeldzame verschijnselen van stolselvorming (trombose) én een verlaagd aantal bloedplaatjes (trombocytopenie) bij volwassenen onder de 50 jaar’. Het gaat om een voorzorg, benadrukt het college. Eén specifiek verdacht geval is dat van een 60-jarige Deense vrouw die na vaccinatie overleed aan een bloedstolsel, met ‘zeer ongewone symptomen’, aldus de Deense geneesmiddelenautoriteit zondagavond laat.

In Nederland heeft bijwerkingencentrum Lareb nog geen meldingen gehad van deze specifieke combinatie. Wel zijn er tien meldingen van mogelijke trombose- of embolievorming na een prik met het AstraZeneca-vaccin. De Europese geneesmiddelenautoriteit het EMA zegt overigens de beslissing van Nederland niet te begrijpen: volgens het agentschap waren er voor het weekeinde ook al ongewone trombosegevallen bekend.

De afgelopen dagen besloten Noorwegen, IJsland, Denemarken en Ierland het AstraZenecavaccin ook al tijdelijk in de koelkast te leggen. Dat was, voor zo ver bekend, echter vanwege ‘gewone’ trombose, een aandoening die zo vaak voorkomt dat de incidenten nog verklaarbaar waren op grond van het toeval.

Italië, Oostenrijk, Luxemburg en de Baltische staten wijzen intussen één partij van in totaal een miljoen vaccins af die ze verdacht vinden, eveneens na enkele gevallen van trombose. Duitsland prikte aanvankelijk wel door, maar besloot maandagmiddag uiteindelijk ook te stoppen.

Wat zeggen de experts?

Die reageren afwachtend: er is vooralsnog geen reden om aan te nemen dat er meer aan de hand is dan toeval. ‘Men heeft het voorzorgsprincipe gehanteerd: we gaan kijken wat daar is gebeurd’, reageert hoogleraar immunologie Huub Savelkoul (Wageningen Universiteit) desgevraagd. ‘Dat is de goede reactie. Misschien dat dit over een week weer is overgewaaid.’

De Oostenrijkse moleculair-bioloog Martin Moder wijst intussen op cijfers uit het Verenigd Koninkrijk: bij ongeveer 11 miljoen vaccinaties met het AstraZenecavaccin kwamen 13 gevallen van longembolie aan het licht, bij evenveel inentingen met het Pfizervaccin waren het er 15. ‘Het is echt dom om nu te stoppen met AstraZeneca’, reageert huisarts en Volkskrant-columnist Joost Zaat op dat bericht. ‘Covid geeft ook trombose, een verband tussen vaccin en trombose is ook helemaal niet aangetoond. Dit is verfoeilijk incidentenbeleid.’

‘Als je kijkt wat er in dit vaccin zit, dan lijkt het me uiterst onwaarschijnlijk dat zoiets als dit kan gebeuren’, zegt Savelkoul. Het vaccin bestaat uit een uitgekleed verkoudheidsvirus dat zich, anders dan het coronavirus zelf, niet aan vaatwandcellen hecht, maar spiercellen binnendringt. ‘Je zou moeten veronderstellen dat het vaccin vervolgens voor de aanmaak van zoveel viraal spike-eiwit zorgt, dat het lokaal een ontsteking in de bloedvaten geeft. Maar ik zeg dat uiterst voorzichtig. Want het lijkt me uiterst onwaarschijnlijk.’

Ook andere door de krant geraadpleegde experts kunnen ‘niet een-twee-drie’ een logische verklaring bedenken waarom het vaccin voor de problemen zou zorgen.

Wat zeggen de onderzoeken?

In de uitgebreide vooronderzoeken, waarbij het vaccin werd getest op duizenden mensen, is geen spoor van verdachte trombose of trombocytopenie te bekennen. De Europese goedkeuringsautoriteit EMA turfde in totaal 66 gevallen van ‘vaataandoeningen’ na inenting: evenveel bij de ruim tienduizend ingeënte mensen, als bij de groep die ter controle een placebomiddel kreeg.

De Britse geneesmiddelenwaakhond MHRA keek daarnaast ook speciaal naar trombose en trombocytopenie. In de gevaccineerde groep kwamen daarvan vier incidenten voor. Maar in de controlegroep turfde het MHRA er acht. Geen enkele reden tot zorg, constateert de MHRA dan ook in zijn beoordeling.

Wat zijn de gevolgen voor het vaccinatieprogramma?

In logistieke zin: de komende twee weken kunnen 289 duizend prikafspraken niet doorgaan. Al die mensen moeten worden afgebeld door de huisartsen, GGD’s en GGZ-instellingen, afhankelijk van waar zij hun afspraak hadden staan.

De GGD kreeg gisteravond laat pas te horen dat ook de afspraken vandaag niet door konden gaan. Daarop is iedereen met een prikplekje gisterenavond nog per sms afgezegd, zegt een woordvoerder. Sinds vanochtend vroeg belt de GGD die mensen na. Bij de GGD gaat het de komende weken om 43 duizend mensen.

De huisartsen moeten ook snel contact opnemen met hun patiënten om eventuele prikafspraken te annuleren, zegt een woordvoerder van de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV). Dit weekend was de campagne in Gelderland begonnen, voor komende week waren Utrecht en Flevoland aan de beurt. Per praktijk vaccineren huisartsen gemiddeld deze ronde zo’n tweehonderd patiënten. Nu waren de 60-64-jarigen aan de beurt, en mensen met specifieke medische indicatie, zoals het syndroom van Down en morbide obesitas.

De huisartsen verwachten nu veel vragen van hun patiënten. ‘Wij zijn druk bezig om samen met het RIVM de huisartsen van informatie te voorzien’, zegt een woordvoerder. Mensen die een prikafspraak hebben staan, hoeven niet zelf de huisarts te bellen. Die zal contact met hen opnemen.

Voor de algehele campagne zal de pauze uiteindelijk weinig gevolgen hebben, zei minister Hugo de Jonge vanmorgen bij WNL. ‘Als we over een paar weken weer gewoon verder kunnen, en daar ga ik op zich wel van uit, dan scheelt het eigenlijk niet zo heel veel met waar we stonden.’ Het doel blijft dat begin juni elke vaccinatie-bereide Nederlander ten minste één prik heeft gehad.

Wanneer het coronavaccin van AstraZeneca weer mag worden gebruikt, zullen er meer afspraken worden ingepland om de achterstand weg te werken. Huisartsen en GGD’en krijgen dan extra doses geleverd, laat het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) weten. De GGD’en zeggen dat ze genoeg mensen op de vaccinatielocaties hebben om de extra prikken toe te dienen en ‘de opgelopen vertraging versneld in te halen’.

Mensen die al een AstraZenecaprik hebben gehad zijn op z’n vroegst begin mei weer aan de beurt voor een tweede vaccinatie. Voorlopig komt die boosterprik dus ook niet in de problemen.

Verenigd Koninkrijk verwerpt iedere zorg om vaccin

Met een combinatie van verbazing en verontwaardiging is in het Verenigde Koninkrijk gereageerd op de Europese aanval op AstraZeneca’s Oxford-vaccin. Zowel premier Boris Johnson als de Schotse Eerste Minister Nicola Sturgeon hebben benadrukt dat er niets mis is met het goedkoopste van alle corona-vaccins. ‘Er is steeds meer bewijs,’ zei Johnson, ‘dat het vaccin levens redt, symptomen voorkomt en besmettingen indamt.’

Van alle Europese landen loopt het VK ver voorop bij het inenten van burgers. Meer dan 17 miljoen Britten hebben de Oxford-prik reeds gehad, zonder noemenswaardige bijwerkingen. Er was een handvol trombosegevallen maar die hadden volgens wetenschappers waarschijnlijk niets te maken met het toegediende vaccin.

Op de BBC legde de arts Nighat Arif uit dat waar het gaat om bloedstollingen, het gevaarlijker is om het vliegtuig te nemen, de zwangerschapspil te slikken of onder narcose te gaan. ‘En daar stoppen we toch ook niet mee?’ vroeg ze zich retorisch af.

Conservatieve politici vermoeden dat er politieke motieven meespelen. Eerder al had een Duitse krant nepnieuws verspreid over de effectiviteit van het Oxford-vaccin. Volgens oud-minister Owen Paterson heeft dit te maken met het falende vaccinatiebeleid van de Europese Unie dat heeft geleid tot tekorten en de daarmee samenhangende ruzie met de Brits-Zweedse farmaceut. Tegenover The Daily Mail zei ook de politicus Peter Bone dat het hier om politiek gaat. ‘Persoonlijk denk ik dat de Europese Unie hetgeen we in dit land hebben gedaan aanvalt, het vaccin dat we hier hebben ontwikkeld. En de aanval is de beste verdediging.’ Onderzoeken hebben uitgewezen dat Britten meer vertrouwen in vaccins hebben dan andere Europeanen.

Patrick van IJzendoorn

Meer over