Al 10 jaar gevangen in Rusland

Er is veel veranderd, schrijft Michail Chodorkovski, vanuit zijn gevangenschap in Segheza. 'Tablets, Facebook, Google en Twitter ken ik alleen uit tijdschriften, net als elektrische auto's.' ,

MICHAIL CHODORKOVKSI

Er is veel veranderd. Mijn oudste zoon heeft nu zelf een dochtertje dat al geen baby meer is - mijn eerste kleinkind, dat ik nooit heb gezien. Mijn jongste zonen, die ik moest achterlaten toen ze 4 jaar oud waren, zijn nu langer dan ik en staan op de drempel van de volwassenheid. Mijn dochter is aan het afstuderen aan de universiteit. Mijn vrouw, die me al die jaren is blijven steunen, zit nu alleen thuis. Mijn ouders zijn al heel oud en hun gezondheid laat zeer te wensen over.

De hele wereld is ook erg veranderd. E-bookreaders en tablets zijn dingen die ik alleen uit tijdschriften ken. Hetzelfde geldt voor Facebook, Google, Twitter en zoveel andere zaken die nu gemeengoed zijn, zoals hybride motoren en elektrische auto's.

Volgens mijn familie zou ik Moskou ook niet meer herkennen. Er is zoveel nieuwbouw bijgekomen en ook de mensen zien er anders uit, minder Sovjetachtig.

Vergeleken met al die veranderingen staat mijn wereld praktisch stil. Er is weinig verschil tussen de barakken aan de grens met China waar ik het eerste deel van mijn gevangenisstraf heb gezeten en de barakken aan de grens met Finland, waar ik nu zit. Ook de mensen om me heen zijn zo'n beetje hetzelfde: iedereen heeft zijn eigen gedachten over zijn eigen onfortuinlijke lot.

Toch heb ik me, ondanks al die jaren dat ik vastzit, nooit overgegeven aan dit in zichzelf gekeerde systeem en blijf ik meeleven met wat er in Rusland en de rest van de wereld gebeurt. Ik lees erover in de kranten en in de vele brieven die ik krijg en ik hoor de verhalen van de mensen die hier voortdurend 'van buitenaf' binnenkomen.

Ik heb gezien hoe mijn land heeft geprofiteerd van stijgende olie- en gasprijzen en dat het inkomen van de mensen ook behoorlijk omhoog is gegaan. Maar alles is ook veel duurder geworden en de woonlasten zijn sterk gestegen. In veel Russische steden is het leven nu duurder dan in de Verenigde Staten of Europa.

De oorzaken daarvan zijn bekend: staatsmonopolies, corruptie en inefficiënt bestuur, als gevolg van de ongenaakbaarheid van de macht en de extreme concentratie van die macht bij één heerser.

Veel getalenteerde mensen verlaten het land; alleen al in de afgelopen tien jaar zijn er ruim twee miljoen Russen vertrokken. De kapitaalvlucht die in 2008 is begonnen, beloopt nu al ruim 250 miljard euro en dat bedrag stijgt nog steeds. Drie miljoen ondernemers zijn strafrechtelijk vervolgd en sommigen van hen, zoals Sergej Magnitski en Vasili G. Aleksanjan, zijn als gevolg van hun gevangenschap overleden.

Daarom is er zo weinig innovatie in Rusland en zijn we steeds afhankelijker van grondstoffenprijzen, terwijl de economische groei inzakt. De kwaliteit van het onderwijs holt achteruit en het bedrijfsleven raakt technologisch steeds verder achterop bij het Westen en nu zelfs bij China.

Ook Ruslands positie in de wereld is veranderd. Nu we rijker zijn dankzij onze grondstoffen, is ons land actiever op het wereldtoneel. Denk aan de recente diplomatieke successen in het Midden-Oosten en aan de vele onlangs gehouden en binnenkort nog te houden internationale politieke fora, economische toppen en sportevenementen in ons land.

Helaas wordt het prestige dat zulke successen met zich meebrengen weer tenietgedaan door gebeurtenissen als het gevangenzetten van de vrouwen van Pussy Riot, de recente ongepaste arrestatie van de ecologen van Greenpeace en het verbod op de adoptie van Russische kinderen door Amerikanen.

Al deze zaken hebben dezelfde oorzaak: het ontspoorde centrale gezag is niet af te zetten en is niet in staat zich aan te passen aan een steeds sneller veranderende wereld, laat staan dat het in staat zou zijn om een aantrekkelijk toekomstbeeld te bieden, een wereldbeeld dat mensen zou kunnen inspireren om zich achter het gezag te scharen. Daarom hebben al dat geld, al die internationale initiatieven en alle technische prestaties geen enkel effect. Een verstijfde en verkrampte samenleving heeft de jeugd geen hoop te bieden.

Dat is niets nieuws. Angstig in je schulp kruipen is typisch de reactie van mensen die niet met hun tijd kunnen meegaan (of bang zijn om te laten zien dat ze dat wel kunnen). Met de belangen en ook de angst van dergelijke mensen moet rekening worden gehouden, maar als we met ze meegaan, eindigen we in de afgrond.

Het huidige systeem voor het landsbestuur heet 'Vladimir V. Poetin'. Kan hij veranderen? Daarop kan ik geen eenduidig antwoord geven, want daarvoor is de mens een veel te complex wezen. Toch is de kans klein, evenals de kans dat de kliek rond Poetin zal toestaan dat hij zijn presidentiële macht, al is het maar tijdelijk, nog eens zal afstaan.

In Rusland zelf neemt de steun voor een democratische hervorming van de macht na het bewind van Poetin af, terwijl radicale sentimenten langzaam maar zeker sterker worden - wat bij een crisis onvermijdelijk een even radicale leider zal opleveren. Met andere woorden: wat Poetin ook doet, Rusland loopt na hem het risico op een even autoritair regime als het zijne.

Wanneer een regime zonder dat te beseffen een stadium van onomkeerbaar verval bereikt en nauwelijks bereid is om zijn tegenstanders de ruimte te bieden voor een echte politieke strijd, is de enige hoop voor verandering gelegen in het slagen van een breed gedragen, vreedzame protestbeweging.

Zo'n beweging bestaat in Rusland en die heeft als doel om het weldenkende deel van de heersende elite te dwingen tot onderhandelen over koers en tempo van de noodzakelijke hervormingen. Dus niet alleen maar neerbuigend luisteren, maar echt onderhandelen en vervolgens uitvoeren wat er is overeengekomen.

Helaas bestaat er niet zoiets als vreedzaam protest zonder slachtoffers. Er zitten op dit moment heel veel politieke activisten en hun sympathisanten in de gevangenis, en er zullen er nog meer volgen. Niet alleen de 27 activisten die bij een recent grootschalig protest op het Bolotnajaplein in Moskou zijn opgepakt, maar ook tientallen minder bekende mensen. Hun aantal zal alleen maar toenemen als het regime met geweld blijft reageren op het geluid van onafhankelijke tegenstanders.

De oppositie zal echter zegevieren als iedere zaak kan worden omgedraaid, zodat het regime zelf terechtstaat. De samenleving, en vooral de jeugd, is zich scherp bewust van het verschil tussen woorden en daden. Gewelddadig protest kan averechts uitpakken en bange, gewone burgers en gematigde politieke krachten in de armen van het regime drijven. Bij vreedzaam protest is dat gevaar er niet.

Wat moet de oppositie doen als de doelen zijn bereikt? Vooral niet vergeten dat, wanneer de overwinning is bereikt, het heel belangrijk is om niet alleen de neiging tot wraakneming op de voormalige kwelgeesten te onderdrukken, maar ze ook de gelegenheid te bieden om mee te praten over de toekomstige koers van het land.

De oppositie moet ook inzien dat de strijd voor verandering compromissen zal vergen. De geschiedenis leert ons dat samenlevingen zichzelf alleen met minimale verliezen uit een neerwaartse spiraal hebben weten te redden waar hervormers de kracht en de moed wisten te vinden om tot een consensus te komen met de tegenstander. Een oppositie moet invloed hebben! Anders is er geen sprake van democratie!

De beweging kan inspiratie putten uit het voorbeeld van Nelson Mandela, die zowel persoonlijke grieven als vooroordelen rond ras en klasse wist te overstijgen en zijn land over het moeilijke pad van burgeroorlog naar maatschappelijke vrede leidde. Het geniale van Mandela is dat hij toen hij uit de gevangenis kwam niet de deur in het gezicht van zijn bewakers dichtsmeet, maar die deur openliet, zodat zij samen met hem naar buiten konden.

Wraak kan nooit een waardig en maatschappelijk betekenisvol doel zijn. Alleen met het bereiken van een nationale consensus heeft Rusland een kans om te overleven. Die consensus moet echter wel worden bereikt op basis van respect voor de rechten van iedereen en van elke minderheid in de samenleving. Het is absoluut noodzakelijk dat de principes van de rechtsstaat en het streven naar sociale rechtvaardigheid worden erkend.

Rusland heeft de wereld ook dingen te bieden. Wij liggen niet in Azië, zelfs niet in Eurazië, maar zijn een onlosmakelijk deel van Europa. Hetzelfde Europa dat niet alleen de tegenwoordige beschaving heeft voortgebracht, maar nog steeds het belangrijkste laboratorium ter wereld is voor het uitproberen van nieuwe maatschappelijke en ethische benaderingen, die vervolgens over de hele wereld navolging vinden.

Europa staat echter voor een meervoudige crisis: het tempo van wetenschappelijke en technische vooruitgang is te laag en de economie kan de hoge stijging van de kosten van de verzorgingsstaat niet dragen. Ook hebben de Europeanen hun vermogen om verschillende bevolkingsgroepen te integreren overschat. Ten slotte heeft het idee van een post-industriële economie geleid tot het afwijzen van alle industrie in plaats van het creëren van nieuwe industrieën.

Deze crisis heeft een nadelige invloed gehad op het verloop van het Europese integratieproces, dat op zichzelf al een gigantisch sociaal-cultureel experiment is.

Toch betekent een crisis - zelfs als die zo veelzijdig is als nu - geenszins een ineenstorting. De huidige crisis in Europa is een uitdaging, maar ook een krachtige impuls voor verandering. De contouren van die veranderingen worden al zichtbaar, ook al hebben we nog een lange en moeizame weg te gaan.

Dankzij culturele en historische verbondenheid en geografische nabijheid kan Rusland bijdragen aan de oplossing. Wij hebben immers veel ervaring met het omgaan met een gigantisch territorium en allerlei economische en culturele patronen. Rusland en Europa moeten manieren vinden om samen te werken, veel nauwer dan ooit tevoren.

Inderdaad, een dergelijke verandering zou een serieuze nieuwe inspanning vergen van de Euro-Atlantische beschaving. Ten eerste in termen van mensen, ten tweede in termen van technologie en innovatie. Dan hebben we het over honderdduizenden ondernemers en specialisten, over een gigantische injectie van energie door een nieuwe generatie Europeanen in enorm uitgestrekte en tot dusver onderontwikkelde gebieden, over samenwerking, over een nieuw Europa - van de Atlantische Oceaan tot aan de Stille Oceaan.

Voor ons volk - het Russische volk - zou dat een echte kans zijn om ons te bevrijden van een situatie die al sinds de 17de eeuw voortduurt en de kloof te dichten tussen het beperkte aantal Russen die enig idee hebben van het moderne Europa en daarnaar leven en de rest van de bevolking. Dat zijn de vele miljoenen van wie de hoop op een beter leven al eeuwenlang gewetenloos wordt misbruikt door politici die tegen beter weten in blijven verkondigen dat er een 'speciale weg' is voor Rusland, terwijl die ons alleen maar dieper in de ellende stort.

Tegen de achtergrond van de voortdurende migratie naar Europa en de voortgaande veranderingen in Azië vormt de huidige scheiding tussen Europa en Rusland een kloof die extreem ongunstige consequenties kan hebben. Het rampzalige proces van stagnering vraagt om een ambitieus Europees alternatief.

Veranderen of ten onder gaan. Al duizenden jaren lang is dat de keuze waarvoor elke beschaving zich gesteld ziet.

© The International New York Times

Vertaling: Leo Reijnen.

undefined

Meer over