Analyse

Agenten vrezen de losse handjes van boze burgers: neemt geweld tegen de politie toe?

Voetbalhooligans die politiewagens slopen, coronademonstranten die zich organiseren in ‘Defend-groepen’ en bewust de confrontatie zoeken, agenten die ‘moeten knokken voor hun leven’. Neemt het geweld tegen de politie toe en zo ja, komt dat door de coronacrisis?

Peter de Graaf
Demonstranten bij het ministerie van Justitie tijdens de persconferentie van demissionair premier Mark Rutte over de coronamaatregelen, afgelopen dinsdag. Beeld Arie Kievit / de Volkskrant
Demonstranten bij het ministerie van Justitie tijdens de persconferentie van demissionair premier Mark Rutte over de coronamaatregelen, afgelopen dinsdag.Beeld Arie Kievit / de Volkskrant

‘Het ziet er niet fraai uit’, zei de Haagse politiechef Paul van Musscher over de beelden die op sociale media rondgaan van de arrestatie, afgelopen zondag, van een demonstrant in Den Haag. Een agent lijkt een op de grond liggende man tegen het hoofd te schoppen. Het Openbaar Ministerie heeft een strafrechtelijk onderzoek ingesteld tegen de agent, die voorlopig ‘van de straat is gehaald’ en een bureaufunctie vervult.

Politiechef Van Musscher wacht het onderzoek af, maar heeft in de loop van de week niet nagelaten te onderstrepen wat er aan het incident vooraf ging. Acht agenten werden tijdens de coronademonstratie geconfronteerd met ‘excessief geweld’ door een groep van meer dan vijftig personen. Ze werden geslagen, geschopt en bekogeld met zwaar vuurwerk. Dienders die al twintig jaar in het centrum van Den Haag werken, hadden nog nooit zoveel geweld meegemaakt. Ze hebben moeten knokken voor hun leven, vertelden ze. Dat verhaal wilde Musscher graag voor het voetlicht brengen – niet ter vergoelijking, maar als achtergrondinformatie.

De geweldsexplosie tegen Haagse agenten staat niet op zichzelf. Medio oktober werden agenten tijdens een grote protestdemonstratie tegen de woningnood in Rotterdam volgens de Rotterdamse politiechef Fred Westerbeke ook al belaagd en ‘in de rug aangevallen’ door agressieve demonstranten. Op diezelfde dag leefden relschoppers zich na de streekderby NEC-Vitesse in Nijmegen uit op agenten en politiewagens. Burgemeester Hubert Bruls sprak er schande van.

Neemt het geweld tegen de politie door de coronacrisis toe? ‘Ik kan dat niet staven met snoeiharde data, maar ik constateer wel dat er tijdens een aantal coronademonstraties harde confrontaties met de politie zijn geweest’, zegt Jelle van Buuren, docent aan de Universiteit Leiden. Hij doet onderzoek naar de bonte stoet aan groeperingen die meedoen aan de coronaprotesten. ‘Het hele eclectische beeld zie je terug in die groepen. Van complotdenkers en gele hesjes tot christenen, hooligans, oude hippies en Forum voor Democratie-aanhangers.’

‘Defenders’

Sinds eind vorig jaar duiken bij allerlei demonstraties ineens ook zogenaamde Defend-groepen op, een nieuw fenomeen. Ze zijn lokaal georganiseerd, hebben allemaal hun eigen vlag met logo. Ze lopen in zwarte kleding, meestal met het gezicht bedekt, en claimen dat ze demonstranten ‘beschermen’ tegen politiegeweld. Zo zijn er Defend Den Helder en Defend IJmuiden, Defend Amsterdam en Defend Rotterdam, Defend Nijmegen en Defend Limburg. Hoeveel er precies van zijn, is niet bekend – waarschijnlijk enkele tientallen.

Op hun Facebookpagina laat Defend Amsterdam weten dat de groepering is gevormd als antwoord op het politiegeweld bij demonstraties in onder meer Amsterdam en op het Malieveld in Den Haag. De ‘defenders’ zeggen dat niet meer te willen toestaan. Ze nemen het op voor onschuldige burgers. ‘Wij zullen nooit als eerste geweld gebruiken of daar op uit zijn, maar er ook niet zomaar voor wijken’, aldus Defend Amsterdam.

Bij Defend Nijmegen klinkt een iets ander geluid. Daar schrijven ze over de recente gebeurtenissen in Den Haag, vergezeld van een kort filmpje met meppende agenten: ‘Mijn broeder, onze wraak zal zoet zijn. Geen demo meer, maar oorlog!’

Onderzoeker Van Buuren zegt de opkomst van de Defend-groepen nog moeilijk te kunnen duiden. ‘Er zitten harde kern-supporters tussen, maar ook anderen’, zegt hij. ‘Het is een diffuus gezelschap met een redelijk inhoudelijk verhaal: wij zijn hier om vreedzame demonstranten te beschermen tegen buitensporig geweld van de politie. Maar in de praktijk lijkt eerder het tegenovergestelde. Ze posten filmpjes van zogenaamde Romeo’s, politiemensen in burger, die volgens hen provoceren zodat de ME erop los kan slaan. Dat is onderdeel van hun strategie. Zo kunnen ze zichzelf opwerpen als degenen die de demonstranten beschermen.’

Volgens de Haagse politiechef Van Musscher waren het vooral leden van Defend-groepen die afgelopen zondag zijn dienders aanvielen. Ze gaan volgens hem goed voorbereid, met stokken, paraplu’s en beschermende kleding, naar demonstraties en zoeken bewust de confrontatie met agenten. Hij vindt dat een zorgelijke ontwikkeling.

Extreemrechtse invloeden

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding besteedde vorige maand in zijn rapportage Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 55 ook enige aandacht aan de Defend-groepen. ‘Dit zijn anti-overheidsgroepen met mogelijk extreemrechtse invloeden waarbinnen vernieling, belediging, opruiing en geweld tegen de politie geaccepteerd zijn’, aldus Pieter-Jaap Aalbersberg. Volgens hem klonk er vanuit deze groepen ook ‘sympathie’ voor de Belgische militair en terreurverdachte Jürgen Conings, die afgelopen zomer dood werd aangetroffen in een bos.

Veel Defend-groepen ontkennen met klem dat ze extreemrechts zijn. ‘Wij zijn geen relschoppers, hooligans en al helemaal geen rechts-extremisten’, aldus Defend Amsterdam. ‘Wij zijn ook vaders en moeders met een gezin en kinderen. Wij staan op voor (onze) vrijheid en kinderen nadat het compleet mis ging in ons landje.’

Behalve bij demonstraties waren er de afgelopen weken ook fikse rellen rond voetbalwedstrijden, waarbij de politie eveneens onder vuur kwam te liggen. Dat heeft volgens Van Buuren een relatie met de lange lockdown. ‘We hebben anderhalf jaar geen voetbalwedstrijden en evenementen gehad, waar ze zich konden uitleven’, aldus de universitair docent.

Otto Adang, lector openbare orde en gevaarbeheersing aan de Politieacademie, kan niet zeggen dat het geweld tegen de politie toeneemt. Het is volgens hem nog te vroeg om van een trend te spreken. ‘Daarvoor moet je toch echt op de langere termijn gaan kijken’, aldus Adang. ‘Het lijkt er wel op dat het aantal demonstraties door de coronacrisis is toegenomen. We hebben de avondklokrellen gehad. Er zijn zichtbare confrontaties met de politie geweest tijdens corona- en woondemonstraties. Door sociale media zijn er meer beelden beschikbaar die laten zien hoe heftig het er soms aan toe kan gaan. Maar ik kan niet zeggen of het nu veel heftiger is dan in de jaren tachtig van de vorige eeuw.’

Het afgelopen jaar zijn 12.500 incidenten van geweld tegen de politie gemeld, tegen ruim 10 duizend het jaar daarvoor. Maar Adang waarschuwt niet te snel en te makkelijk harde conclusies te trekken uit die cijfers. ‘Het ene geweld is het andere niet. Schelden is heel wat anders dan iemand het ziekenhuis in slaan.’

Zo ligt het aantal incidenten van zware mishandeling (88) in 2020 weliswaar hoger dan in 2019. Maar ‘eenvoudige mishandeling’, dat tien keer vaker voorkomt, laat geen stijgende lijn zien. Bovendien is het overgrote deel van het geweld tegen de politie geen fysiek geweld, maar schelden (bijna de helft), wederspannigheid zonder letsel (20 procent) en bedreiging in woorden (10 procent).

Incidenten waarbij politiemensen agressief of gewelddadig worden bejegend, krijgen hoge prioriteit bij justitie. Het Openbaar Ministerie brengt de daders zo snel mogelijk voor de rechter en eist driemaal zo hoge straffen. Zo zijn vier relschoppers begin deze maand al door de politierechter veroordeeld tot gevangenis- en taakstraffen voor hun aandeel in de gewelddadigheden rond de voetbalwedstrijd NEC-Vitesse in Nijmegen. Eerder dit jaar stelde de minister van Justitie en Veiligheid de taskforce ‘Onze hulpverleners veilig’ in. Met een actieprogramma wil de taakgroep, waar Adang lid van is, geweld tegen en mishandeling van hulpverleners terugdringen. ‘We moeten Nederlanders ervan doordringen dat agressief gedrag richting hulpverleners nooit wordt getolereerd’, zegt Adang.

‘Propagandaslag’

Op sociale media is volgens onderzoeker Van Buuren ‘een propagandaslag’ gaande. ‘Je ziet dat er door actievoerders creatief wordt geknipt in die filmpjes. Daardoor wordt het geweld door de politie uitvergroot, maar zie je niet wat er aan zo’n incident vooraf gaat. Beelden zijn suggestiever dan tekst. De beeldvorming wordt daardoor bevestigd: het is weer de politie die erop los mept.’

De Rotterdamse politiechef Fred Westerbeke ergert zich daar groen en geel aan. ‘Trial by social media’, noemt hij dat. Na de demonstratie ‘Woonopstand’ op 17 oktober kreeg de politie bakken kritiek vanuit politiek, media en andere partijen over zich heen. ‘Door die filmpjes ontstond binnen de kortste keren het beeld dat de politie, zonder aanleiding, buitensporig geweld zou hebben gebruikt’, zegt Westerbeke. ‘Het gevaar zit in het feit dat deze filmpjes geen context bieden, maar wel zorgen voor een frame en een oordeel op basis van aannames.’

Om zich tegen de kritiek te verweren besloot Westerbeke de ongebruikelijke stap te zetten om dronebeelden vrij te geven die de politie heeft gemaakt tijdens de demonstratie. Daarop is onder meer te zien dat actievoerders een gefabriceerd houten huis op wielen, symbool van de woondemonstratie, tegen de linie van ME’ers duwt. ‘Een soort stormram die moest helpen in een ultieme ontsnappingspoging’, aldus Westerbeke, die afgelopen donderdag het politie-optreden verdedigde in de gemeenteraad.

Volgens Adang is het belangrijk dat de politie tijdens demonstraties steeds onderscheid maakt tussen vreedzame demonstranten en lieden die uit zijn op een confrontatie met de politie. ‘Met die differentiatie kun je een wij-zij-situatie en daarmee escalatie voorkomen’, zegt hij. ‘Probeer de relschoppers zo snel mogelijk te scheiden van de vreedzame demonstranten. Dat lukt vaak hoor, maar haalt nauwelijks de publiciteit.’

Demonstreren is een grondrecht. ‘Zolang de beperkende maatregelen vanwege de coronacrisis voortduren, zal er maatschappelijke onrust en instabiliteit zijn’, voorspelt Van Buuren. Pas als het oude of nieuwe ‘normaal’ aanbreekt, zullen demonstranten zich waarschijnlijk weer met hun bedrijf, werk of studie gaan bezighouden. Van Buuren: ‘Maar misschien ontstaan er tijdens deze demonstraties ook nieuwe contacten, die leiden tot een langdurige en meer professionele proteststroom van mensen die overheid, wetenschap en journalistiek blijvend wantrouwen.’

Meer over