Aftellen naar het Rijks (9)

Vandaag gaat het Rijksmuseum weer open. Conservatoren vertelden de afgelopen weken over dat ene werk waarmee ze een speciale band hebben. Aflevering 9 (en slot): de raadselachtige japon met sleep.

DOOR WIETEKE VAN ZEIL

'Ik kijk graag naar mooi gemaakte kleren. Dat de maker begrijpt wat een stof doet, hoe die valt, wat het licht ermee doet, dat er voldoende ruimte is voor de rondingen van het lichaam. Als iemand echt iets moois maakt, zorgt hij ervoor dat de negatieve aspecten van het lichaam worden verdoezeld en de goede juist benadrukt. Dat is couture. Christobal Balenciaga, Hubert de Givenchy en nu Raf Simons voor Dior.

'Deze jurk is zijde met daarover liggend een zijde tule. Op het tule zijn kleine reepjes plaatgoud gelegd in bloemmotieven. Aan het hof van Napoleon in Parijs droeg men deze jurken met echt goud. Het is de empirestijl, met een hoge taille.

'We hebben de jurk onderzocht en het materiaal laten analyseren. Het bleek geen goud maar verguld koper. Dat roept heel veel vragen op. De regels in Frankrijk stonden vast. Kleur, sleep, materiaal, vorm, alles was voorgeschreven. Dat maakte het ook zo duur om in hofkringen te verkeren.

'De jurk is gedragen door de Nederlandse Cornelia Johanna Steengracht- Van Nellesteyn, vrouw van een minister. Veel van de kostuums die aan het museum worden geschonken, zijn in een familie bewaard, zoals trouw- of doopjurken. Dit is niet zo'n object, dat maakt het des te interessanter. De jurk zou volgens de overlevering gedragen zijn naar een ontvangst: óf de ontvangst van Napoleon, die met Joséphine een bliksembezoek aan Nederland bracht in 1811, óf bij een feest van Lodewijk Napoleon toen hij hier koning was.

'Yona, mijn stagiaire, heeft onderzoek gedaan. Gastenlijsten van de ontvangst in Felix Meritis in Amsterdam, berichtgeving in de kranten. Er wordt geschreven hoe Joséphine was gekleed en dat Napoleon maar kort in Felix Meritis bleef, omdat hij het er te rokerig vond. We weten inmiddels dat een Franse minister bij het echtpaar Steengracht in Den Haag heeft gelogeerd tijdens het bezoek van Napoleon. Desondanks komen ze niet voor op de gastenlijst van de ontvangst. Jammer dat we het niet sluitend hebben gekregen. We hebben ook de bijbehorende kousen en schoenen, met mevrouw Steengrachts initialen erin.

'Het lamé is erg mooi gemaakt. Sommige goudplaatjes zijn getordeerd (gedraaid, red.), er zijn matte en glanzende, waardoor een spel met licht ontstaat. Hier kom je mee binnen, het is een echte eyecatcher. Maar wel kwetsbaar, want de randen van die goudplaatjes zijn scherp. Op veel plekken is de tule door zichzelf gesneden, restauratoren hebben ze hersteld.

'Het blijft een raadsel waarom de Franse richtlijnen wel zijn gevolgd, op het goud na. Waarom? Hij was toch een minister? Zouden ze zich niet bewust zijn geweest van de finesses van de Franse hofregels? Misschien konden ze zich geen goud permitteren. In Nederland was men minder gewend zo veel geld uit te geven aan kleren. Wij hadden niet een hof zoals in Frankrijk en waren ook niet gewend te investeren in je aanwezigheid aan het hof. Het ging om prestige. Dit is ook een prestigeobject, dat is wel zichtbaar. Er zijn veel van dit soort objecten in onze collecties: puzzels zijn het. Je wilt ze oplossen, maar het hangt allemaal van toevalligheden aan elkaar. De speurtocht is zo leuk. Het gaat over ambacht, de toenmalige warenkennis, de herkomst. Het hele verhaal om zo'n japon heen.'

Bianca du Mortier (1956)

Studeerde kunstgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit Utrecht, specialisatie kostuum.

Werkt sinds 1980 in het Rijksmuseum als conservator kostuum.

undefined

Meer over