Aftellen naar het Rijks (4)

Zaterdag 13 april gaat het Rijksmuseum weer open. Tot dat moment vertelt elke dag een conservator over dat ene werk waarmee hij een speciale band heeft. Aflevering 4: hoe verwerkte Wenzel Jamnitzer toch dat zilver?

DOOR WIETEKE VAN ZEIL

'Die akelei heeft me nog wel wat hoofdbrekens gekost. Hoe dééd Jamnitzer dat? Dat bloempje is heel teer, het heeft zulke fijne meeldraden en dunne blaadjes. Ik wilde uitzoeken hoe hij dat zo gedetailleerd in zilver heeft kunnen maken. Met onderzoek naar het materiaal hadden we al ontdekt dat Wenzel Jamnitzer, de maker van het tafelstuk, met life casts heeft gewerkt. Oftewel, hij gebruikte echte dieren en planten om mals te maken, waarin hij zilver goot. Hagedisjes, krekels, sprinkhaantjes en kreeftjes. Hij goot iets als gips eroverheen, bakte het in de oven zodat het beestje eruit brandde en kon dan in de ruimte die overbleef zilver gieten. Dat deed hij met alle diertjes in dit tafelstuk en dus ook met de bloemen.

'Ik ben zelf bioloog, maar ik heb er toch een entomoloog bijgehaald om alle insecten en bloemen te kunnen identificeren. Het zijn tientallen soorten, vooral echte langs-de-wegflora: fluitekruid, meidoorn, lievevrouwebedstro, schermbloem. En die akelei dus. Een moeilijke bloem. We hebben in het restauratie-atelier meerdere akeleien geprobeerd in gips te gieten, maar dat lukte niet. De blaadjes vouwen in, duwen naar binnen. Terwijl het gips overal tussen moet hebben gezeten. Ik heb nog roomboter op de blaadjes gesmeerd om ze te verstevigen, dat stond in een 16de-eeuws traktaat, maar nee, het werkte niet. We hebben nog steeds geen idee hoe Jamnitzer het heeft gemaakt en zelfs zonder gebruikelijke luchtkanalen heeft gegoten.

'Het tafelstuk is een echt, luxueus conversation piece van een toen beroemde zilversmid uit Neurenberg. Je zette het bij een diner op tafel en kon er dan over praten. In de 19de eeuw is het door verzamelaar Carl Baron von Rothschild gekocht voor een recordbedrag, 600 duizend Reichsmark, dat zou nu zo'n 15 miljoen euro zijn. Het stuk is bijzonder door al die details die erop geschroefd zijn met heel kleine schroefjes, die met een dopje zijn weggewerkt. De hele rand van de schaal zit vol ringslangen, overal lijkt het te leven. De vrouw is hol gegoten, terwijl ze zo'n 10 kilo op haar hoofd draagt. In het voetstuk ontdekten we met röntgen een opgerolde zilverplaat, die het voetstuk verzwaart.

'Door een sponsor kregen we een jaar de tijd om extra onderzoek te doen naar mogelijkheden om dit tafelstuk te verzorgen: schoonmaken, restaureren, conserveren. Het zilver is vreselijk broos, het is vaak agressief schoongemaakt. Bijvoorbeeld een behandeling met een vlam of met zwavelzuur, om het zilver 'wit te koken'. Dat was normaal in het verleden.

Een zilverdip met zwavel of mierenzuur is ook verleidelijk, omdat het er zo mooi wit en glanzend van wordt. Maar het vreet aan het zilver. Als je te hard poetst, breekt het gewoon af. Je kunt tegenwoordig elektronisch reinigen met een stroompje op het object, dat werkt heel goed, dus dat hebben we geprobeerd. Bleek hier nou net weer níét te werken; waarschijnlijk omdat er nog een laagje op het zilver zit van een eerdere schoonmaak.

'We zijn er nog niet uit, maar het moet de zaal in, dus ik moest stoppen. Sommige delen zijn nog een beetje dof of zwart - ik heb nog met een minuscuul soort wattenstaafje met schuimkop zitten wrijven om het zwart weg te krijgen.

'Er is een spectaculaire vitrine voor dit ding gemaakt, die er van bovenaf met een scharend mechanisme op zakt en het daarna luchtdicht trekt, zodat er geen zwavel bij kan. Maar ja, dan zit hij daar dus voor jaren en kan ik niet verder onderzoeken en testen. Behalve op een paar kleine stukjes die eraf zijn gevallen.'

undefined

Meer over