Analyse

Afghaanse media verliezen in een klap hun veel geprezen vrijheid

Zahra Nabi, die als journalist werkt voor Bano TV, neemt foto's van Talibanstrijders, onmiddellijk na de machtsovername.  Het werken wordt vrouwelijke journalisten inmiddels zo goed als onmogelijk gemaakt. Beeld Hollandse Hoogte
Zahra Nabi, die als journalist werkt voor Bano TV, neemt foto's van Talibanstrijders, onmiddellijk na de machtsovername. Het werken wordt vrouwelijke journalisten inmiddels zo goed als onmogelijk gemaakt.Beeld Hollandse Hoogte

Media waren de afgelopen twintig jaar in Afghanistan ‘naar verhouding vrij’. Er was zelfs sprake van een ‘succesverhaal’: in het land dat ooit het gevaarlijkste was voor journalisten, vonden jonge mannen en vrouwen werk in een branche waarin veel ruimte was voor amusement, inclusief Turkse soap. Aan die vrijheid komt nu abrupt een einde.

Het medialandschap in Afghanistan is, ruim drie weken na de machtsovername door de Taliban, grotendeels verdord. Veel kranten en tv-zenders hebben hun werk gestaakt. Vooral vrouwelijke journalisten staan op non-actief. Buiten Kabul werkt er vrijwel niet een meer, in de hoofdstad ‘zijn ze bezig te verdwijnen’, zo meldt Reporters Without Borders (RSF).

De ‘illusie van normaliteit’ na de val van Kabul heeft volgens RSF maar een paar dagen geduurd. Vrouwelijke verslaggevers van zenders als Tolo News en Ariana TV bleven er aanvankelijk op uit trekken, maar werden lastiggevallen door Taliban. Nahid Bashardost, verslaggever van persbureau Pajhwok, werd op 25 augustus door Talibanstrijders geslagen bij het vliegveld van Kabul. Andere vrouwen getuigden dat Taliban die de wacht hielden bij de studio verhinderden dat ze op reportage gingen.

Volgens RSF was het aantal vrouwelijke journalisten in Kabul dat nog aan het werk was, vorige week gedaald tot ruim onder de honderd. Tot voor kort waren het er nog zo’n zevenhonderd. De hoofdstad telt 108 onafhankelijke media (tv, radio en print). Voor alle radio- en tv-zenders geldt dat vrijwel alle amusement is komen te vervallen. Er is alleen nieuws.

Nieuws en kalasjnikovs

Werken als vanouds in de media is onmogelijk gemaakt. Op de zender Afghan TV was een presentator te zien die een door de Taliban gecontroleerd nieuwsbulletin voorlas, omringd door een handvol grimmig kijkende strijders met kalasjnikovs. ‘Vorige week hebben de Taliban vijf van onze verslaggevers en cameramensen geslagen’, zei een producer uit Kabul tegen RSF. ‘Ze werden ‘afvalligen’ genoemd.’

Buiten de hoofdstad is de situatie nog nijpender. Volgens RSF-woordvoerder Reza Moini werkt in de provincies Herat en Balkh (in en rond de stad Mazar-i-Sharif) geen enkele vrouwelijke journalist meer. Sommige vrouwen proberen nog vanuit huis hun werk te doen. In de provincie hebben vrijwel alle particuliere media het werk gestaakt toen de Taliban het land overnamen.

In de provincie Ghazni kwamen de Taliban bij een radiostation vertellen dat de uitzendingen mochten doorgaan, maar zonder muziek en zonder vrouwenstemmen. In Kabul werden vrouwelijke tv-presentatoren door de Taliban naar huis gestuurd of werd hun de toegang tot de studio ontzegd.

De media in Afghanistan hadden de afgelopen twintig jaar een grote opbloei doorgemaakt. Donorgeld kon in de sector betrekkelijk eenvoudig worden uitgegeven, met snel en zichtbaar resultaat. Het Afghanistan Analysts Network heeft het in een van zijn rapporten over ‘Afghanistans naar verhouding vrije media, een van de weinige succesverhalen’.

Bovendien was er een groot aanbod van gretige, goed opgeleide jongeren, voor wie de media passend en interessant emplooi te bieden hadden. Opvallend was, met name bij tv en radio, de rol van jonge vrouwen. Naar verhouding velen van hen kwamen uit de sjiitische Hazara-minderheid.

Conservatieve krachten

Wel stonden de media al die tijd onder druk van zowel belangengroepen als conservatieve krachten. Veel van de conflicten gingen over het al dan niet ‘on-islamitische’ karakter van sommige programma’s. Vaak betrof dat de in Afghanistan uiterst populaire Turkse tv-series.

Zo kreeg Tolo TV in 2013 van het ministerie van Informatie en Cultuur de opdracht te stoppen met de Turkse serie Kuisheid, een soap die gaat over een jonge vrouw die een reeks nogal onwaarschijnlijke romances heeft. ‘Immoreel’, volgens het ministerie.

Twee jaar eerder werd de Turkse serie Verboden liefde voortijdig afgebroken, over een meisje dat een rijke oude man trouwt, maar dan een heimelijke affaire begint met diens neef. ‘In strijd met Afghaanse waarden’, volgens het ministerie. Ook was er gedoe rond The Afghan Voice, waaraan veel jonge zangeressen deelnamen.

De Raad van Ulama, een adviesraad van geestelijken, mengde zich voortdurend nadrukkelijk in al deze kwesties. Telkenmale vroeg de raad de regering op te treden tegen ‘obscene en vulgaire’ programma’s. Diverse malen zeiden bewindslieden daaraan gevolg te zullen geven, bijvoorbeeld als er sprake was van ‘buitenechtelijke seks, scheiding, opstandige kinderen of ongesluierde vrouwen die dansen en zingen’. Tot duidelijke richtlijnen leidde dit echter niet.

Strikte zedelijke grenzen

Dergelijk gesteggel over zedelijke kwesties verbleekt echter bij de strikte zedelijke grenzen die de Taliban zullen stellen, en de manier waarop zij hun islamitische normen en waarden zullen handhaven. Een groep mensenrechtenexperts van de VN riep vrijdag alle staten op bescherming te bieden aan Afghaanse mediawerkers die voor hun leven vrezen en hun toevlucht zoeken in het buitenland.

‘Journalisten en andere mediawerkers, in het bijzonder vrouwen, lopen groot gevaar sinds de machtsovername door de Taliban’, aldus de experts. ‘In gebieden onder controle van de Taliban zijn meldingen van gerichte moorden op journalisten en hun familieleden, bedreigingen en intimidatie scherp toegenomen. Dit in de context van een land dat al een van de gevaarlijkste ter wereld was voor journalisten.’

Meer over