Activistisch en tóch de nieuwe Kinderombudsman

Haar voorganger werd beschouwd als 'te activistisch'. Dus zou de onafhankelijke en vrij denkende Margrite Kalverboer, hoogleraar in Groningen, niet de droomkandidaat zijn voor de functie van Kinderombudsman. Ze werd het toch. 'Opmerkelijk', vindt ze zelf.

Margrite Kalverboer. Beeld null
Margrite Kalverboer.

Kamerleden voor wie Kinderombudsman Marc Dullaert iets te strijdvaardig was, zullen bij diens opvolger Margrite Kalverboer mogelijk het gevoel krijgen dat ze van de regen in de drup zijn terechtgekomen. 'Haar loopbaan heeft continu in het teken gestaan van burgerlijke ongehoorzaamheid', zegt GZ-psycholoog Rob Wielink. 'Ze probeert voortdurend harde regels te verzachten.' Daarbij handelt ze overigens niet uit woede, zegt Elianne Zijlstra, die in 2012 promoveerde bij Kalverboer - in haar hoedanigheid van bijzonder hoogleraar kind, pedagogiek en vreemdelingenrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. 'Maar zij stelt regels ter discussie waarbij de rechten en belangen van het kind in het gedrang komen. En van die regels zijn er heel veel.'

Voor Kalverboer staan de belangen van het - per definitie kwetsbare - kind centraal in alles wat zij doet. 'Als daaruit een handelwijze voortvloeit die je als activistisch zou omschrijven, dan moet dat maar.' Háár terminologie zou dat overigens niet zijn. 'Als je je met gevluchte kinderen bezighoudt, word je al snel beticht van activisme. Dat verwijt word je niet gemaakt als het, bijvoorbeeld, om mishandelde kinderen gaat.'

Vluchtelingenkinderen

Dat gezegd hebbend, erkent Kalverboer dat ze 'tamelijk standvastig' is en dat emoties in haar werk altijd een zekere rol hebben gespeeld. 'Ik kan er slecht tegen als kinderen er buiten vallen. En dat lot treft met name vluchtelingenkinderen. Hoe ze ook hun best doen en hoe graag ze ook aansluiting zoeken bij hun omgeving: ze horen er niet bij.' Met alle mogelijke gedragsproblemen van dien. 'Ze voelen zich niet geloofd, hebben enge dromen, hoofdpijn, plassen weer in bed', zei ze in 2013 in Volkskrant Magazine. 'Voor de buitenwereld willen ze perfect zijn, want ze denken dat dat hun kans op verblijfsrecht vergroot. Daarom slaan de problemen meestal naar binnen.' Als voorbeeld van kinderen die gedurende de asielprocedure mentale schade oplopen, noemde ze een meisje van 3 dat maar op haar ritssluiting bleef kauwen, 'soms ook op stenen'. Een ander kind durfde na verloop van tijd allen nog maar, heel beperkt, met haar eigen familie te praten. Het vluchtelingenkind is de sluitpost van de asielprocedure, vindt Kalverboer. Het belang van het kind is afgeleid van, en ondergeschikt aan dat van de ouders. Pas na de reguliere speeltijd, als een asielaanvraag is afgewezen, kunnen advocaten aandacht vragen voor de schrijnende gevolgen van een uitzetting voor de betrokken kinderen. En soms leidt dit tot een revisie van de aanvankelijke beslissing. 'Met een verwijzing naar het belang van het vluchtelingenkind en naar het Kinderrechtenverdrag hebben we voor sommige kinderen veel kunnen bereiken', zegt Elianne Zijlstra. Mede door hun toedoen kregen cases als die van de vluchtelingenkinderen Mauro Manuel en Sahar Hbrahim Gel de aandacht van een groot publiek, en werd hun uitzetting herroepen.

In 2012 stond Zijlstra met Kalverboer aan de wieg van het Groningse onderzoeks- en expertisecentrum voor kinderen en vreemdelingenrecht, dat momenteel acht medewerkers telt. Zij stellen de orthopedagogische rapporten over vluchtelingenkinderen op waarmee advocaten hun argumenten tegen de afwijzing van een asielaanvraag kracht kunnen bijzetten. Die mogelijkheid wordt steeds vaker benut - geregeld met het gewenste resultaat. Maar liever zouden Kalverboer en Zijlstra zien dat het belang van het kind vanaf het begin van de asielprocedure wordt meegewogen en niet pas aan het eind, als laatste redmiddel.

null Beeld null
Margrite Kalverboer wordt na haar beëdiging op 20 april als Kinderombudsman in de Tweede Kamer opgevangen door jonge ambassadeurs van de Kinderrechten. Beeld null
Margrite Kalverboer wordt na haar beëdiging op 20 april als Kinderombudsman in de Tweede Kamer opgevangen door jonge ambassadeurs van de Kinderrechten.

De bekommernis om het kind ligt besloten in de familiegeschiedenis van de Kalverboers, zegt Margrites twee jaar oudere zus Karin. Hun vader, inmiddels 85 jaar, was onderwijzer die het tot hoogleraar experimentele klinische psychologie schopte. Hij was dus zo'n ouderwetse stapelaar, een exponent van het sociaal-democratische verheffingsideaal. Daarvan wilde hij destijds ook kansarme kinderen in zijn klas deelgenoot maken, zegt Karin Kalverboer. 'Hij begon als 19-jarige onderwijzer op een lagere school met voornamelijk kinderen uit achterstandsbuurten, zoals die toen nog werden genoemd, en nam ze samen met mijn moeder in het weekend mee op fietstochten - waarbij voortdurend banden moesten worden geplakt. Hij stimuleerde hen door aan te sluiten bij hun vaak verborgen talenten. Met sommige van die oud-leerlingen, die nu in de 70 zijn, heeft hij nog steeds contact.'

Voor Margrite, haar zusje en - twee jaar jongere - broertje was de wereld van kinds af aan veel groter dan Nederland. Ook dat kan hebben bijgedragen aan haar ontvankelijkheid voor het lot van de vluchteling. Haar grootmoeder van vaderszijde werd geboren in de Verenigde Staten en keerde op 9-jarige leeftijd terug naar Nederland. En de ouders van haar, in 2001 overleden, moeder emigreerden met vijf van hun kinderen in het begin van de jaren vijftig naar Canada. De oudste drie zussen, onder wie Margrites moeder, verkozen hier te blijven. 'Hun band met de Nederlandse familieleden was daardoor buitengewoon hecht', zegt Karin Kalverboer. 'En ze koesterden tradities. Zo verstaat Margrite als geen ander de kunst de notentaart van mijn moeder te bakken. We noemen hem ook naar mijn moeder, Minnies notentaart.'

Ombudsman(m/v)

Margrite Kalverboer is - na Marc Dullaert, die het ambt vanaf 2011 vervulde - de tweede Kinderombudsman in Nederland.

De Kinderombudsman geniet, naast de Nationale Ombudsman, een onafhankelijke positie. Hij of zij ziet toe op de na-leving van de rechten van het kind in Nederland.

De Kinderombudsman adviseert kinderen en jongeren over manieren waarop ze voor hun rechten kunnen opkomen en adviseert het parlement - gevraagd en ongevraagd.

Vasthoudender

Het lag al vroeg in de rede dat Margrite zich met kwetsbare kinderen zou gaan bezighouden. In Groot-Brittannië deed ze, in de woorden van zus Karin, een 'indrukwekkende leerervaring op' met autistische kinderen, wat mede heeft geleid tot haar keuze voor de studie orthopedagogiek. Karin zelf bekommerde zich in die tijd na haar gymnasium en pedagogische academie om Turkse kinderen met een leerachterstand.

Het eerste vluchtelingenkind ontmoette Margrite pas jaren later, bij haar schoonouders op Terschelling, die zich over een Syrisch gezin hadden ontfermd. Op dat moment was ze hoofd pedagogisch beleid van de justitiële jeugdinrichting Het Poortje in Groningen en aldaar ook universitair docent. Deze kennismaking met een wereld die zij tot dan toe niet kende, was ook bepalend voor het carrièreverloop van haar toenmalige studente, en huidige collega, Elianne Zijlstra. 'Ik wilde een afstudeerscriptie schrijven over kwetsbare kinderen en ik vroeg haar of zij me daarbij wilde begeleiden. Zij gaf me toen in overweging iets te doen met ama's, alleenstaande minderjarige asielzoekers. Daar was op dat moment nog weinig van bekend. Zij stuurde me als het ware als verkenner vooruit naar haar - en mijn - toekomstige werkterrein.'

Ze betraden een vreugdeloze wereld vol afgeleefde caravans en tenten, waarin gezinnen met kinderen waren ondergebracht, en van piepkleine kamertjes waarin zij het, aldus een verslag in Trouw, 'na een uur al niet meer uithield'. 'Ze weet kinderen altijd aan het praten te krijgen', zegt haar mede-promovendus Rob Wielink. 'Als dat niet meteen lukt, wordt ze alleen maar vasthoudender. En je ziet haar denken: hoe kan ik dit kind tóch raken? Uiteindelijk weet ze meestal wel hun vertrouwen te winnen.'

Ingrijpende gebeurtenissen

'Ze houdt oprecht van kinderen', weet zus Karin. 'En ze probeert altijd vanuit hun perspectief te denken. Ze oordeelt niet en veroordeelt niet. Dat heeft ze ook van huis mee gekregen. In ons gezin was ruimte voor andere meningen en iedereen was er welkom. Margrite laat kinderen in hun waarde en daardoor zijn ze tegenover haar ook mededeelzaam.' Margrites benoeming tot Kinderombudsman - al zal ze in de wandeling snel Kinderombudsvrouw worden genoemd - heeft haar dan ook niet verrast. Sterker: ze had haar zusje, niet als enige, op de advertentie geattendeerd waarin kandidaten werden opgeroepen zich voor de functie te melden.

Haar benoeming doet recht aan haar kwaliteiten, zegt Karin Kalverboer, maar komt voor haarzelf ook 'op een goed moment'. Ruim twee jaar geleden, in januari 2014, verloor ze haar man Ate, die aan kanker leed. Deze 'overrompelende gebeurtenis' sloot een periode met twee zware operaties af waarin Margrite en haar twee kinderen tussen hoop en vrees heen en weer werden geslingerd. Haar jongste was 16 toen Ate stierf. Anderhalf jaar daarvoor was ook Karins echtgenoot overleden, na een vergelijkbaar ziekteproces. 'We zijn close met elkaar geworden na deze ingrijpende gebeurtenissen. Allebei hebben we op ongeveer hetzelfde moment dezelfde dingen meegemaakt', zegt Karin. 'Als kind zagen we elkaar weliswaar geregeld, maar gingen we verder onze eigen gang. Sinds de ziekte en de dood van onze mannen zijn we ook elkaars lotgenoten geworden en zijn we elkaar tot steun.'

In die zware tijd is Margrite altijd blijven werken, zegt Zijlstra. 'Ze heeft hooguit wat onderwijstaken overgedragen, maar is ons permanent met ideeën blijven voeden. Twee weken na het overlijden van haar man hield ze alweer een presentatie in Brussel.'

Kinderrechten

Het Verdrag inzake de rechten van het kind (IVRK) is geënt op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en werd aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 20 november 1989, en werd van kracht op 2 september 1990. Met 196 ondertekenaars is het het breedst geaccepteerde mensenrechten-instrument ter wereld. In het verdrag zijn politieke, burgerlijke, economische, culturele en sociale rechten vastgelegd. Het verklaart de klassieke vrijheidsrechten, zoals van meningsuiting, godsdienst en van vereniging en vergadering, ook van toepassing op kinderen.

Als Kinderombudsvrouw zal Kalverboer een deel van de week in Den Haag resideren. Ze behoudt haar bijzondere leerstoel. Wielink: 'Bij haar hebben praktijk en wetenschap elkaar altijd bevrucht. Dat zal niet wezenlijk anders zijn nu ze Kinderombudsvrouw is - al zal de balans wellicht wat meer naar de praktijk doorslaan. In de wetenschap zal haar invloed misschien tijdelijk wat afnemen, maar daarvoor krijgt de samenleving veel terug.'

Kalverboer zal, naar eigen zeggen, als academicus invulling geven aan haar nieuwe functie. 'Dat ik aan een universiteit verbonden was, is een voordeel. Ik ben gewend om vrij te denken en me vrij te uiten. Ik heb me nooit dienstbaar hoeven op te stellen tegenover een opdrachtgever. Dat zou me in staat moeten stellen ook als Kinderombudsvrouw mijn onafhankelijkheid te bewaren.' Voor haarzelf is dat evident. Maar het heeft haar verrast dat de sollicitatiecommissie en vervolgens een (niet al te grote) Kamermeerderheid in haar een geschikte opvolger zagen van Marc Dullaert. 'Ik dacht: als ze hem te activistisch vinden, zal ik zeker niet hun gedroomde kandidaat zijn. Veel mensen zeggen de keuze voor mij logisch te vinden. Ik niet. Ik vind die keuze eigenlijk best opmerkelijk.'

Kalverboer heeft twee zoons en is sinds 2014 weduwe. Beeld null
Kalverboer heeft twee zoons en is sinds 2014 weduwe.

CV

1960 - 20 december geboren in Groningen

1987 - Doctoraal Orthopedagogiek Rijksuniversiteit Groningen (RUG)

1988 - Gezinsonderzoeker Noord Nederland

2000 - Hoofd Pedagogisch beleid Het Poortje

2007 - Master Nederlands recht RUG

2008 - Universitair docent RUG

2012 - Bijzonder hoogleraar Pedagogiek en Vreemdelingenrecht RUG

2016 - Kinderombudsman Kalverboer heeft twee zoons en is sinds 2014 weduwe

Meer over