'Acteurs spelen emoties' levert te weinig op

Het openingsbeeld is veelzeggend. Op de voorgrond vult het hoofd van actrice Geert de Jong het kader. Zij speelt Hecabe....

Acteurs spelen emoties. Nederland 3, 23.07 uur.

Tussen deze twee actrices gaapt een wereld van verschil. Geert de Jong is de ervaren actrice. Wat voor rol De Jong ook speelt, ze streeft er naar volledig op te gaan in haar personage. Van Halderen uit zich in deze scène zoals een actrice van haar generatie pleegt te doen; in het spanningsveld tussen illusie en werkelijkheid leggen jonge spelers het accent niet langer op de aanwezigheid van het personage, maar op de aanwezigheid van de acteur als mededeler van een boodschap.

Vanavond zendt de NPS Acteurs spelen emoties uit, een documentaire waarin televisiemaker en acteur Krijn ter Braak aan toneelspelers vraagt of zij op het toneel dezelfde gevoelens beleven als de door hen gespeelde personages.

Aan de basis van deze documentaire staat het gelijknamige proefschrift van Elly Konijn, dat in toneelkringen menige discussie heeft doen oplaaien. Met haar onderzoek levert Konijn een bijdrage aan de vraag wat goed toneelspel precies vereist: inleving in het personage of moet de acteur afstand nemen?

De conclusie van Konijn gaat een stap verder dan de theorie van Diderot die in Paradox over de toneelspeler stelt: 'De beste acteur is de acteur die niets voelt op het moment dat hij optreedt.' Daar tegenover staat de inlevingstheorie die is gestoeld op de gedachte dat de acteur de emoties moet voelen die hij als personage uitbeeldt.

Konijn voegt met haar onderzoek een nieuwe dimensie toe. Zij toont aan dat acteurs in de eerste plaats worden overmand door 'taak-emoties', gevoelens die worden bepaald door het feit dat de acteur op het toneel gewoon zijn werk staat te doen. Vindt de casting director me goed? En waarom overschreeuwt die tegenspeler me steeds?

Acteurs spelen emoties ziet er uit zoals verwacht: gespreksfragmenten tussen Ter Braak en een van de zeven acteurs die aan bod komen, worden gelardeerd met scènes uit voorstellingen. In heldere woorden concretiseren de spelers hun verbeeldingskracht. En bevestigen ze het gelijk van Konijn.

Zo erkent Porgy Franssen 'nooit op emoties uit te zijn' en vertelt De Jong een kuchende zaal regelmatig te temmen met haar speltechniek.

Maar meer dan een reeks uitspraken over de acteerkunst wil de documentaire niet worden. Daaraan lijkt de keuze van de geïnterviewden debet; allen werken bij de grote gezelschappen. Waarom ontbreekt bijvoorbeeld een afgevaardigde van Maatschappij Discordia, de toneelgroep die de inleving afwijst en een onvoorbereide opkomst als ideale opkomst beschouwt?

Het antwoord is even simpel als onzinnig: omdat de uitzending samenvalt met de opening van het jaarlijkse Theaterfestival, selecteerden de makers acteurs die op dat festival aan bod leken te komen. Wat heeft een kijker aan deze keuze? Het lijkt raadzaam dat de spaarzame documentaires die over het Nederlandse toneel worden gemaakt, verder reiken dan één festival.

Ronald Ockhuysen

Meer over