About Canto: melodieën die levens compleet veranderen

De melodieën van Canto Ostinato kunnen levens veranderen. Regisseur Ramón Gieling laat liefhebbers van het stuk vertellen wat Canto voor hen betekent.

Muziek die iets van het leven zelf vertegenwoordigt, misschien ook van de dood. Muziek met een menselijke hartslag. Muziek die het emotionele niveau van getallen vertegenwoordigt, die onder je huid kruipt en kabbelt als water. De personages uit Over Canto zoeken en vinden de meest associatieve woorden, om te verduidelijken wat het drie uur durende muziekstuk Canto Ostinato (1976-1979) van de Nederlandse componist Simeon ten Holt voor hen betekent.

Regisseur Ramón Gieling (1954) heeft die woorden niet. 'Daarom heb ik deze film gemaakt. Maar alles klopt aan Canto', zegt hij. 'De melodielijnen, de hallucinerende akkoorden, de modulaties, de herhalingen. De manier waarop het hoofdthema terugkomt: op vrijwel iedereen heeft het een bezwerend effect.'

Levens te veranderen
In Over Canto vormt het muziekstuk de vanzelfsprekende cadans waarop de personages hun Canto-bekentenissen doen. De melodieën, herhalingen en akkoorden, soepel verspringend tussen vier piano's, blijken in staat levens compleet te veranderen. Kijk naar de vrouw die tijdens het luisteren naar Canto concludeerde dat haar huwelijk voorbij was, of naar de kunsthistorica die haar leven eveneens omgooide en Ten Holts echtgenote werd. Een dj liet een flard van de partituur op zijn arm tatoeëren ter nagedachtenis aan zijn moeder, met wie hij vaak naar het stuk luisterde; een depressieve man uit Canada pleegde zelfmoord nadat hij in Nederland een concert van Canto had bijgewoond, omdat de muziek zijn leven rond en compleet had gemaakt.

Gieling heeft een lange, sterke band met de componist, sinds hij op de Kunstacademie les van hem kreeg, en wijdde al twee eerdere films aan hem - fragmenten uit Tussen front en thuisfront (1987), waarin je Ten Holt als een kluizenaar door zijn Bergense woning ziet scharrelen, zijn door Over Canto verweven. Ten Holt vertelde Gieling vaak van de brieven die luisteraars hem stuurden, waarin ze schreven hoe de muziek hen had geholpen. 'Enkele jaren geleden vatte ik het plan op een film te maken over Canto, Bachs Matthäus Passion en Dido and Aneas van Purcell. Drie composities waarbij een bijna mystieke chemie ontstaat tussen de noten en de luisteraar, en die stuk voor stuk verweven zijn met persoonlijke levens. Uiteindelijk heb ik me volledig op Canto geconcentreerd, omdat de afstand tussen mij en de getuigenissen veel korter was. Ik kon die immers uit eerste hand krijgen.'

Puttend uit Ten Holts brieven en zijn eigen bestand, kwam Gieling ook op verhalen die de film niet haalden. 'Mensen moesten wel met enige terughoudendheid kunnen vertellen. Er moest een zekere rem op zitten. Daar wordt zo'n verhaal bijzonderder van, en je voorkomt dat het op emo-film uitdraait. Ik heb ook met iemand gesproken die niet kon vertellen wat de muziek voor haar betekende; ze kwam eigenlijk niet verder dan dat ze ervan moest huilen. Daar kon ik niks mee.'

Microfoon onder de neus
Gielings eigen persoonlijke (en romantische) Canto-verhaal heeft de film evenmin gehaald, omdat hij het niet in geslaagde scènes kreeg omgezet. Hij is er ook niet de cineast naar om de straat op te gaan en toevallige passanten de microfoon onder de neus te duwen; het onderwerp van zijn films moet als het ware het theatrale podium op, en dat kan alleen maar als het 'dramatisch vlees' heeft.

Met dit uitgangspunt kiest hij soms een instrumentarium dat niet iedereen met documentaires zal associëren. Herinneringen van de personages worden in Over Canto als in een speelfilm gereconstrueerd en mooi uitgelicht, en sommige personages zijn nagespeeld door acteurs. Zoals de wetenschapper die het samenspel van de vier piano's vergelijkt met de werking van rotondes. Gieling: 'Zijn relaas beviel me heel erg: het idee van een starre wetenschap, die erop vooruitgaat wanneer ze wat schoonheid binnenlaat. Maar de persoon in kwestie kon dat niet zo goed verwoorden, dus heb ik acteur Michiel Nooter zijn verhaal in een interview laten vertellen.'

Voor Gieling stond van meet af aan vast dat hij met acteurs ging werken, wat aanvankelijk op verzet stuitte bij de financier van Over Canto, het Filmfonds. 'Ik maakte immers een documentaire, daarin horen geen acteurs. Maar ik praat niet graag over 'documentaires' en 'speelfilms'; ik maak films, klaar. Daarbij maakt het niet uit wat voor gereedschap je gebruikt, zolang het de film ten goede komt.'

Indrukwekkend zijn de scènes met Ten Holt zelf. 'Toch de oerluisteraar van zijn eigen muziek', aldus Gieling. Maar de ontroerendste getuigenis uit Over Canto komt van Willem Dijkhuis. De ernstig zieke schrijver vertelt met intense stem, hamerend op de tafel, hoe Canto Ostinato met 'wortel en tak, hart en vezel' met hem is vergroeid, en hem bijstond toen hij geopereerd moest worden aan een hersentumor. In de film zie je, opnieuw in een reconstructie, hoe hij de operatiekamer wordt binnengereden, de koptelefoon op, half verdoofd meeneuriënd met de muziek. Een scène die gemakkelijk in sentimentaliteit had kunnen ontaarden.

'Toen we filmden hoe hij daar lag, was de feitelijke operatie net twee dagen geleden', vertelt Gieling. 'We moesten de scène vijf keer achter elkaar filmen, omdat ik met meerdere camerastandpunten wilde werken. Op het moment dat je iemand zo wilt filmen, doe je hem natuurlijk een delicaat voorstel. En zo'n scène kan alleen maar slagen wanneer je bedoelingen ernstig zijn en het personage dat merkt. Hij moet je iets van zijn pijn durven toevertrouwen.'

Over Canto, door Ramón Gieling. Met Halina Reijn, Kees Wieringa en Henkjan Honing. Vanaf 8 december in de bioscoop. Op het Idfa wordt de film overigens gebracht als About Canto.

Simeon ten Holt (1923) is misschien wel de bekendste Nederlandse componist; hij componeerde onder meer het Canto Ostinato, een avondvullend concert voor twee of vier piano's. In 2009 verscheen zijn autobiografie, Het woud en de citadel - memoires van een componist, waaraan hij bijna een decennium had gewerkt.

Still uit de film.
Meer over