Reportage

Aanslag Koenders: denkbaar scenario of louter oorlogspropaganda?

Er wordt verrassend laconiek gereageerd in Charkov, waar een aanslag op de Nederlandse minister zou zijn voorbereid. 'U heeft toch geen verboden zaken in uw tas?'

Olaf Koens
Delen van de MH17 die niet in de treinwagons passen worden per vrachtwagen naar Charkov vervoerd. Beeld anp
Delen van de MH17 die niet in de treinwagons passen worden per vrachtwagen naar Charkov vervoerd.Beeld anp

Bij rockcafé Stina klinkt de komende maanden geen muziek. Naast de grote gitaar die aan de muur van het pand hangt, ligt een stapel schroot, alles wat er uit is gesloopt na de aanslag. Begin november stapte een onbekende het café binnen, legde een tas bij de bar en verdween. Niet veel later ontplofte in de tas een bom.

Zo bezien is het plan van Russische saboteurs om op 8 november een terreuraanslag te plegen op de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, Bert Koenders, zo vreemd nog niet. De Oekraïense inlichtingendienst onthulde ruim twee weken geleden het complot tegen de Nederlanders dat uitgevoerd had moeten worden op het terrein van de Malysjev-tankfabriek, de plek waar de stoffelijk resten en de brokstukken van vlucht MH17 worden verzameld.

Maar sindsdien is er stilte ingetreden over het complot, dat Nederland dieper het Oekraïense moeras leek in te trekken. Was het oorlogspropaganda van Kiev of de waarheid?

Het schuurt in Charkov, zoveel is zeker. In de lente deden pro-Russische betogers een poging het bestuur van de stad over te nemen, net als in de steden Donetsk en Loehansk. De kortdurende opstand werd snel neergeslagen. Charkov mag in het oosten van Oekraïne liggen, er is weinig animo voor onrust, laat staan voor een burgeroorlog. Toch zien de Oekraïense autoriteiten een scherpe toename van saboteurs in de stad, Russische agenten die proberen de orde te ontregelen.

In café Stina kwamen de bezoekers nog goed weg bij de ontploffing. 'Iedereen heeft op zijn of haar manier enorm veel geluk gehad', zegt Michail Ozerov, een van de mede-eigenaren van het café. 'Sommigen stonden net achter een pilaar, een barman bukte om iets te pakken, een ander stond toevallig buiten te roken.' Dertien mensen raakten gewond, van wie twee ernstig. Ozerov tilt een houten plaat op en laat de plek zien waar de bom lag. Niet alleen in de bar, maar ook in de betonnen vloer is een gat ter grootte van een basketbal geslagen. 'Het is een wonder dat er geen doden zijn gevallen.'

Wie er achter de café-aanslag zit, weet niemand hier. 'Dat moet je maar aan de Oekraïense geheime dienst vragen', zegt Ozerov. Wel is er volgens hem verband met andere mysterieuze ontploffingen in Charkov. Eind vorige maand klapten de ruiten in een straat in het westelijk deel van de stad, nadat iemand probeerde de poort van een legerbasis op te blazen. Op vijf verschillende plekken in Charkov gingen de afgelopen weken explosieven af. 'Iemand probeert paniek te zaaien', zegt Ozerov.

Maar café-eigenaar Ozerov heeft, net als de meeste inwoners van de stad, nooit gehoord van een plan om Koenders op te blazen. En dat is vreemd. Niet in de laatste plaats omdat de Oekraiense veiligheidschef Valentin Nalivajtsjenko op een persconferentie uitlegde dat zijn dienst de poging tot een aanslag op Koenders op het spoor was gekomen bij het onderzoek naar de aanslag in het rockcafé. Maar op Oekraïense nieuwssites is er behalve een summier bericht weinig te vinden over de Nederlanders als doelwit. En hoewel de aantijging van Russische betrokkenheid explosief was, lijkt het bericht ook aan de Russische media te zijn ontsnapt.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Koenders (R) op de dag van de beoogde aanslag. Beeld anp
Koenders (R) op de dag van de beoogde aanslag.Beeld anp

Geen commentaar

De Oekraïense veiligheidsdienst (SBOE) wil zelf ook nog maar weinig kwijt over hun onthulling. In het massieve pand van de organisatie in Charkov zijn de deuren van binnen nog altijd gebarricadeerd met zandzakken. De veiligheidsdiensten in Charkov verwijzen naar hun collega's in Kiev, het hoofdkwartier in Kiev verwijst terug naar Charkov. Officieel wil niemand commentaar leveren, maar een medewerker zegt dat het onterecht is dat er in Nederland twijfels zijn over de authenticiteit van het beramen van de aanslag. 'Overal is een reden voor', zegt de medewerker cryptisch. Wat die redenen precies zijn, blijft in het midden. De uitkomsten van het onderzoek naar de explosie in het café en de beraamde aanslag op Koenders worden volgens de SBOE gedeeld met het internationale onderzoeksteam dat - hoewel de missie op de rampplek is afgerond - nog altijd in Charkov verblijft.

Als bewijs voor het aanslagplan presenteerden de Oekraïners beelden van een roestige garage met drie kalasjnikovs en een paar kleine explosieven. Ook is er een videobekentenis van een blonde vrouw wier gezicht onherkenbaar is gemaakt. In precies één minuut en vijftien seconden doet ze zonder te haperen haar verhaal, in een taal die nog het meest lijkt op een politieverklaring. De vrouw zegt niet dat ze in Charkov woont, maar in Charkov 'woonachtig' is. Ze kreeg van de Russen niet een training in de stad Tambov, maar in de stad 'Tambov in de Russische Federatie'. Daar kreeg ze geen opdracht, maar een 'instructie voor sabotage-activiteiten'.

In het vijfsterrenhotel waar de Nederlandse MH17-missie verblijft, is weinig te merken van aangescherpte veiligheid. De beveiliger bij het pand houdt zich vooral bezig met het verdelen van parkeerplaatsen. Alleen voor de lift naar de verdieping waar de Nederlandse delegatie werkt, is een speciaal pasje nodig. Wel lijkt het hotel de set voor een spionageroman: schimmige figuren lopen de hele dag in en uit, en als een onbekende voorbij loopt, worden telefoongesprekken afgekapt en vallen gesprekken in de lobby stil.

Bij de Malysjev-tankfabriek - de beoogde plaats delict - kun je ook zo doorlopen. Zelfs voor de poort staat geen beveiliger. De werkers van het treinstation bij het complex wijzen aan waar de trein met brokstukken uit het rampgebied staat gerangeerd. Met een Nederlands paspoort, een perskaart en een vriendelijke glimlach loop je zo door de hoofdpoort het complex op. 'U heeft toch geen verboden zaken in uw tas?', vraagt later een man die in een oude auto naar de loods rijdt waar de Nederlands experts aan het werk zijn. 'U kunt met mij meerijden. Of heeft u zelf een auto?'

Op het Malysjev-terrein worden beschadigde tanks opgelapt en gerepareerd, en staan tientallen splinternieuwe tanks klaar om richting de frontlinie te worden gestuurd. In allerlei loodsen wordt ook gewerkt aan pantservoertuigen, kranen, communicatiestations en ander militair materiaal.

Koenders: 'De duiding is nu nog onduidelijk'

Of de Oekraïense beweringen over een aanslag op Koenders op waarheid berusten, is voor de Nederlandse overheid nog onduidelijk. Kiev en Moskou zijn verwikkeld in een informatieoorlog en beide partijen sturen regelmatig aangedikte en zelfs onware berichten de wereld in. Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft inmiddels navraag gedaan bij Oekraïense autoriteiten en die hebben laten weten dat Nederland materiaal krijgt toegestuurd over de zaak. 'De duiding is nu nog onduidelijk', volgens Koenders. Maar als er in de ogen van Nederland sprake is van een serieuze aanslagpoging, dan zou het aannemelijk zijn geweest dat de zogenoemde 'commissie stiekem' - waarin fractievoorzitters regelmatig worden bijgepraat door de inlichtingendiensten - bijeen was geroepen. Dat is niet gebeurd sinds de melding.

Geen weet van aanslagplan

Pas bij de ingang van de loods waar de Nederlandse experts aan het werk zijn, blijkt dat er iets mis is met de beveiliging. De Nederlandse missieleider, die van Den Haag alleen mag praten als zijn naam niet in de krant komt, zegt niet te weten hoe het kan dat een journalist zonder problemen het terrein op komt.

De Nederlanders hadden geen weet van een aanslagplan, zegt hij. Of later de veiligheidsmaatregelen zijn aangescherpt, kan hij niet zeggen. 'Daarmee zou ik natuurlijk gevoelige informatie prijsgeven, wij moeten hier gewoon kunnen blijven werken.' Hoewel het belangrijkste deel van de brokstukken van vlucht MH17 uit het rampgebied zijn geborgen, blijft de missie in Charkov. 'Wij willen terug zodra de situatie dat toestaat.'

Als de Oekraïense geheime dienst hoort dat het zo makkelijk is de Malysjev-fabriek binnen te lopen, lachen ze dat weg. Het bewijst volgens hen niet dat de aanslag op Koenders misschien niet veel meer was dan oorlogspropaganda. 'Ach, weet u, we vertrouwen die Nederlanders wel. Dat is het.'

Trein met de wrakstukken van vlucht MH17 Beeld anp
Trein met de wrakstukken van vlucht MH17Beeld anp
Meer over