Aanhouding verstoort verstandshuwelijk

Twee rechters in Spanje dreigen de legalistische verhoudingen in Chili te verstoren. De aanhouding van ex-dictator Pinochet kan het verstandshuwelijk tussen militairen en burgerregering in Chili vertroebelen en de maatschappij verdelen....

INEKE HOLTWIJK

Van onze correspondente

RIO DE JANEIRO

De aanhouding van Pinochet illustreert, ook als het uiteindelijk op niets uitdraait, de trend van globalisering van het recht, als gevolg van de globalisering van economie en politieke systemen. Er zijn Italiaanse rechters die op Argentijnse generaals jagen en de Franse justitie heeft het voorzien op een Argentijnse marine-officier. Paraguayaanse rechters proberen Argentijnse militairen te vervolgen. En Brazilië leverde niet zolang geleden een ex-dictator aan Bolivia uit.

De aanhouding zegt verder veel over Chili, de Chileense uitleg van 'verzoening' en het buiten de grens onbegrepen verstandshuwelijk van regering en militairen. Chileense omgangsvormen worden bepaald door formalisme en legalisme. Geen land in Latijns Amerika is zo wetsziek als Chili. Pinochet was een dictator maar desalniettemin trad hij af omdat dat in de wet stond die hij zelf had opgesteld. Op dezelfde formalistische wijze houdt hij nu vast aan de rechten die hij volgens zijn eigen wet heeft (senator-voor-het-leven en het diplomatieke paspoort) en gebruikt de regering diezelfde wet om ruimtes te benutten of zich af te schermen.

Er lopen zeven processen tegen Pinochet in Chili zelf omdat 'de justitie onafhankelijk is'. Een recent probleem met een andere generaal, beschuldigd van mensenrechtenschending, is 'een zaak van Defensie'.

Het zijn Pinochets wetten die het verstandshuwelijk, een soort leven en laten leven, van regering en militairen regelt.

Dat Chilenen verdeeld reageerden op de aanhouding is geen verrassing. Sinds de dictatuur splijt het land als de persoon van Pinochet aan de orde is. Ongeveer 55 procent - net zoveel als in 1988 tegen hem stemden in het referendum - vindt dat hij een proces moet krijgen wegens schending van de mensenrechten. Voor de anderen is hij een held die het land op de rails heeft gezet.

Zijn coup werd gesteund door eenderde van de Chilenen. Net als eenderde van de Chilenen Allende aan de macht had geholpen. Die permanente verdeeldheid maakt dat verzoening in het Andesland geen veroordeling van de militairen (en dus een confrontatie) is geworden, maar een ritueel op zijn Chileens. De zaken zijn geregistreerd en de daders formeel vastgesteld. Uit angst voor een militaire opstand, opleving van de oude links-rechts strijd en economische chaos bleef het daarbij.

De aanhouding maakt opnieuw duidelijk dat er verschil is tussen wat de Chileense regering zegt en wat ze doet. Ze tolereert een ex-dictator als senator, maar verkoopt in het buitenland het imago van een land dat de mensenrechten respecteert. Zo ondertekende ze onlangs een conventie tegen verdwijningen en Chili is zeer actief voor het mensenrechtentribunaal dat in Rome moet komen. Maar als andere landen de conventies toepassen op Chili, geeft ze niet thuis. De goede betrekkingen met de militairen gaan voor haar boven alles. De strijdkrachten staan vierkant achter hun emeritus-commandant. Zolang dat zo is, zal de Chileense regering Pinochet steunen.

Onzekerheid over het lot van Pinochet betekent problemen in het Chileense verstandshuwelijk. De regering komt dan onder grote druk te staan van militairen en rechtse politici. In de publieke opinie zal het debat emotioneler worden. Met aan de ene kant de Pinochetistas (de fans van de generaal) die Europese mensenrechtenactivisten en linkse politici - en bij uitblijven van een oplossing ook de eigen regering - verantwoordelijk stellen voor de mensonwaardige behandeling van een oude, zieke man. Aan de andere kant zijn er de mensenrechtengroepen en progressieve Chilenen, die gesterkt (of beschaamd) door de Londense aanhouding de campagne voor een proces in Chili zullen opvoeren.

De derde mogelijkheid is dat de ex-dictator gewoon weer wordt vrijgelaten, uitziekt en daarna linea recta naar Santiago terugvliegt. Dan kan de regering weer werken aan het imago. De processen tegen de ex-president verkeren in de onderzoeksfase en er zit geen schot in. De regering zou achter de schermen druk kunnen uitoefenen om ze te versnellen. Of erop aandringen bij Pinochet dat hij opheldering geeft over wat er met de vermisten is gebeurd. Het is ook best mogelijk dat de Chileense regering de senator probeert te overtuigen in het belang van de natie terug te treden. De hernia is een mooie aanleiding.

Het is de vraag of de generaal zich daartoe laat overhalen. Omdat hij senator-voor-het-leven is, geniet hij parlementaire onschendbaarheid. Oftewel zijn functie is voor hem een zoveelste garantie (net als de militaire macht) dat hij niet in het gevang terecht kan komen. Bovendien is de ex-dictator een obstinaat man. Hij heeft zich voorgenomen als groot staatsman de geschiedenis in te gaan.

Ineke Holtwijk

Meer over