ProfielAmerikaanse opperrechter

Aan opperrechter John Roberts de taak om de gekneusde reputatie van het Hooggerechtshof te redden

Opperrechter John Roberts staat voor de lastige taak de reputatie van het Amerikaanse Hooggerechtshof overeind te houden nu zijn conservatieve collega’s het recht op abortus in de Verenigde Staten willen terugdraaien. Maar zijn invloed is de afgelopen jaren sterk afgenomen.

Bert Lanting
De Amerikaanse rechter John Roberts Beeld Getty
De Amerikaanse rechter John RobertsBeeld Getty

Roberts, die in 2005 door de Republikeinse president George W. Bush werd benoemd, maakt zich al langere tijd bezorgd over het beeld dat de Amerikanen van ‘zijn’ Hof hebben. Aanvankelijk behoorde Roberts tot het conservatieve kamp, net als zijn collega Samuel Alito, die het vernietigende conceptvonnis over de abortus-uitspraak Roe v. Wade schreef.

Samen met zijn conservatieve collega’s keerde hij zich tegen positieve discriminatie bij het toelaten van leerlingen op scholen. Hij was ook tegen het aan banden leggen van verkiezingsbijdragen door bedrijven en belangengroepen, met als gevolg dat machtige concerns enorme hoeveelheden geld in de campagne van hun kandidaten konden pompen.

Niet op één lijn met Republikeinen

Later schoof hij steeds verder op richting het ‘linkse’ kamp. Dat werd vooral duidelijk toen hij in 2012 op het laatste moment met zijn progressieve collega’s meestemde in een zaak waarmee de Republikeinen Obamacare, president Obama’s hervorming van het gezondheidsstelsel, de nek om probeerden te draaien.

In Republikeinse kringen werd zijn steun voor Obamacare gezien als verraad, maar Roberts wilde voorkomen dat de reputatie van het Hof schade zou oplopen als gevolg van de neiging politiek controversiële kwesties door te schuiven naar de rechters.

Als het om het abortusrecht gaat, heeft Roberts al laten zien dat hij niet op één lijn zit met zijn conservatieve collega’s. Hij uitte felle kritiek op hun besluit voorlopig het groene licht te geven aan een omstreden abortuswet in Texas. Die bood burgers de gelegenheid rechtszaken aan te spannen tegen artsen en medewerkers van klinieken die zich niet houden aan het Texaanse verbod op abortussen na zes weken. Volgens Roberts was die wet opzettelijk zo ingekleed om toetsing aan de grondwet te ontduiken.

Ook bij de hoorzitting over de recente wet uit Mississippi die het plegen van abortus na vijftien weken verbiedt, liet Roberts blijken weinig te voelen voor het schrappen van Roe v. Wade. In plaats daarvan leek hij aan te sturen op een compromis: de uitspraak blijft overeind, maar de termijn waarin een abortus mogelijk is, wordt korter. De komende tijd zal Roberts ongetwijfeld proberen enkele rechters achter zich te scharen, maar of hem dat zal lukken is zeer de vraag.

Een vrouw demonstreert voor het abortusrecht voor het gebouw van het Hooggerechtshof in Washington. Beeld Getty
Een vrouw demonstreert voor het abortusrecht voor het gebouw van het Hooggerechtshof in Washington.Beeld Getty

Het klimaat voor een compromis is er niet gunstiger op geworden door het uitlekken van het conceptvonnis van Alito. Het is onduidelijk wie dat op zijn of haar geweten heeft. Zowel het conservatieve als het progressieve kamp kan daar belang bij hebben: de een om de rechters klem te zetten, de ander om de publieke opinie te mobiliseren. Zeker is wel dat het lek het onderlinge vertrouwen tussen de rechters geen goed heeft gedaan.

Roberts heeft meteen een diepgaand onderzoek gelast naar het lek, maar het is niet zeker of dat iets zal opleveren. Hij heeft niet de macht om zijn collega’s of hun assistenten te dwingen alles op tafel te leggen. De Republikeinen eisen daarom dat het ministerie van Justitie de zaak gaat onderzoeken, maar dat lijkt niet haalbaar. Het lekken van interne stukken van het Hof is misschien onbehoorlijk, maar geen misdrijf.

‘Regelrechte ramp’

Roberts heeft bovendien het probleem dat zijn gezag de afgelopen jaren flink is uitgehold, vooral als gevolg van vier jaar Trump. De voormalige president deed de opperrechter al tijdens zijn verkiezingscampagne af als een ‘regelrechte ramp’. Eenmaal in het Witte Huis kreeg Trump de kans liefst drie nieuwe conservatieve rechters in het Hof te benoemen, waardoor Roberts zijn plaats als spil van het college kwijtraakte.

Vóór het aftreden van rechter Anthony Kennedy in 2018 en de dood van Ruth Bader Ginsburg in 2020 kon Roberts zowel met de conservatieve als met de progressieve rechters een meerderheid proberen te vormen, maar nu heeft de conservatieve vleugel (vijf van de negen rechters) hem niet meer nodig.

Dat bleek ook nu. Normaal gezien bepaalt de opperrechter als hij deel uitmaakt van de meerderheid wie het vonnis gaat opstellen. Zit hij er niet bij, dan bepaalt de langstzittende rechter uit de meerderheid dat. In dit geval was dat de oerconservatieve Clarence Thomas, die zijn ideologische bondgenoot Alito de taak gaf Roe v. Wade, de juridische basis voor het federale recht op abortus, onderuit te halen.

Verwacht wordt dat de andere conservatieve rechters misschien nog de scherpste kantjes van het vonnis af zullen halen, en dan met name de provocerende, smalende toon van Alito. Maar inhoudelijk zal er volgens de meeste deskundigen weinig veranderen, ondanks de verwoede pogingen van Roberts een middenkoers aan te houden.

Meer over