Analyse

Aan neutraliteit van de formatieveteraan wordt nu alweer getwijfeld

Voordat hij goed en wel aan zijn informateursopdracht is begonnen, heeft Herman Tjeenk Willink al een paar fractievoorzitters tegen de haren ingestreken. Joost Eerdmans (JA21) en Caroline van der Plas (BBB) vinden het vreemd dat de voormalige PvdA-politicus een deel van de verkenningsgesprekken toch weer geheim wil houden.

Informateur Herman Tjeenk Willink in de Stadhouderskamer in de Tweede Kamer. Beeld Freek van den Bergh
Informateur Herman Tjeenk Willink in de Stadhouderskamer in de Tweede Kamer.Beeld Freek van den Bergh

Volgens de twee Kamerleden zendt Tjeenk Willink hiermee het verkeerde signaal uit, nu kabinet en Tweede Kamer collectief afscheid willen nemen van de achterkamertjespolitiek. De Tweede Kamer heeft hem immers opgedragen de gespreksverslagen openbaar te maken.

De informateur rondt vrijdag de gesprekken af die hij deze dagen met de zeventien fractievoorzitters heeft gevoerd. De gespreksnotulen worden over circa drie weken tegelijk met het eindverslag van Tjeenk Willink gepubliceerd. Maar de informateur zei woensdagavond dat hij niet in volledige openheid gelooft. Vertrouwelijke mededelingen wil hij niet in de gespreksverslagen zetten.

‘Onderhandelen in het openbaar gaat gewoon niet, dat weet iedereen. Dus ik sluit niet uit dat ik tegen een fractievoorzitter zeg: zijn er nog dingen die ik onder vier ogen met u moet bespreken?’, zei de informateur tijdens zijn eerste persconferentie. ‘Het komt voor dat mensen met mij op iets willen reflecteren. Dat moet kunnen. Er zijn dingen die je niet hoeft op te schrijven.’

Vreemde vraag

Donderdag sprak Tjeenk Willink de fractievoorzitters van de negen kleinste fracties. Aan Van der Plas, die als een van de eersten mocht langskomen, vroeg hij inderdaad of ze zaken vertrouwelijk wilde bespreken. ‘Op dat moment stond ik er niet zo bij stil, maar achteraf vind ik het een vreemde vraag. Want dat betekent dat andere fractievoorzitters misschien dingen zullen zeggen wat wij nooit zullen weten.’ Een fractievoorzitter die Tjeenk Willink in vertrouwen vertelt dat hij Kamerlid X een ‘functie elders’ wil geven, kan de informateur dus vragen deze gevoelige informatie geheim te houden. Een verzoek dat Tjeenk Willink, afgaand op diens eigen woorden, waarschijnlijk zal honoreren. Nieuwkomer Eerdmans vindt dat de informateur hiermee het verkeerde voorbeeld geeft. ‘We hebben hem als Kamer opgedragen volledige openheid te betrachten. Hij zegt vervolgens publiekelijk dat hij dat niet zal doen. Daarmee negeert hij de Tweede Kamer.’

Tjeenk Willink was woensdag ook kritisch over partijen die deelname aan een vierde kabinet Rutte uitsluiten, zoals de ChristenUnie en de SP. De notie dat Mark Rutte de verpersoonlijking is van een autocratische bestuursstijl noemt hij ‘overdreven’. Tjeenk Willink ziet Rutte dan ook niet als sta-in-de-weg voor de vorming van een nieuw kabinet. Partijen die niet met de huidige premier in zee willen gaan hebben wat uit te leggen, vindt de formatieveteraan. Dat de Tweede Kamer te weinig ruimte krijgt om het kabinet te controleren, ligt volgens hem niet louter aan de VVD-leider. ‘Je kunt veel van Mark Rutte zeggen, maar niet dat hij de enige is die deze bestuursstijl draagt. Ook andere fractievoorzitters zijn daar de afgelopen jaren verantwoordelijk voor geweest.’

Beter verhaal

Zijn verkennende gesprekken zullen dan ook niet om de ‘Rutte-vraag’ draaien, zei hij vooraf. ‘In de opdracht die de Tweede Kamer mij heeft gegeven, wordt geen enkele persoon genoemd. Daarin staat alleen dat de Kamer een andere bestuursstijl wenst. Dat is een fundamentelere vraag dan een vraag over personen.’ Fractievoorzitters die toch bezwaren opwerpen tegen Rutte als persoon moeten dus met een beter verhaal komen. ‘Ik vind het moeilijk te accepteren als er wordt gezegd: ‘het deugt allemaal niet’ over iemand die tien jaar premier is geweest van het land.’

De woorden van de PvdA’er schieten bij Eerdmans in het verkeerde keelgat. ‘Ik dacht dat het zijn taak was om rust te creëren. In plaats daarvan gooit hij er een paar meningen uit. Het doet niet ter zake wat Tjeenk Willink ervan vindt. Hiermee schept hij het beeld dat hij – net als de weggestuurde verkenners – een lakei van Mark Rutte is. Is dit nou het vertrekpunt voor een andere bestuurscultuur?’ Eerdmans is ook teleurgesteld door de dubbelhartige houding van andere fracties. Sommige fractieleiders slaan een mildere toon aan sinds duidelijk is dat de VVD succesnummer Rutte niet laat vallen. ‘Ik dacht dat we het dieptepunt vorige week wel bereikt hadden, maar een aantal andere partijen begeeft zich alweer in moerassig gebied. De opdracht aan de informateur was om het anders te gaan doen.’

Boekje te buiten

Ook Van der Plas vindt dat de zeer ervaren informateur zijn boekje te buiten is gegaan. Ze keurt het af dat hij fracties die niet met Rutte willen regeren bij voorbaat terechtwijst. ‘Tjeenk Willink heeft daar volgens mij niets over te zeggen. Wij willen niet met Rutte in een kabinet, omdat wij de motie van wantrouwen tegen hem hebben gesteund. Dat is nog steeds ons standpunt. Ik heb me daar in het gesprek met de informateur niet voor hoeven te verantwoorden.’

SGP-voorman Kees van der Staaij heeft geen problemen met Tjeenk Willinks opvattingen. ‘Ik vind het prima dat hij onbevangen zijn analyse geeft. Ook ik wil nu vooral breder kijken naar mogelijkheden om de politiek-bestuurlijke cultuur te hervormen.’ Andere fractievoorzitters willen voor hun ontmoeting met de informateur niet op diens uitspraken reageren.

Meer ruimte voor tegenspel

Tjeenk Willinks zelf geformuleerde doel is vertrouwen te wekken tussen partijen, niet om het wantrouwen jegens de persoon Rutte weg te nemen. Om verandering van de bestuurscultuur af te dwingen moet het nieuwe kabinet een regeerakkoord op hoofdlijnen afsluiten, vindt Tjeenk Willink. Dat geeft de Tweede Kamer meer ruimte voor tegenspel dan een dichtgetimmerd pakket afspraken waar vier jaar lang niet meer aan getornd kan worden. Zijn verwachtingen over de veranderingsgezindheid op het Binnenhof zijn niet hooggespannen. ‘Het is heel moeilijk om dit systeem te doorbreken. Iets wat veertig jaar in één richting is gegaan, draai je niet in veertig dagen weer terug.’