nieuws

70 procent van de werkgevers wil vragen naar coronavaccinatie, maar de privacywet zit dwars

70 procent van de werkgevers wil kunnen controleren of medewerkers gevaccineerd zijn. Dat blijkt uit onderzoek van werkgeversvereniging AWVN. De belangenclub roept de politiek op haast te maken met wetgeving die dit onder voorwaarden mogelijk maakt.

Werknemers bezig met het fabriceren van granulaat korrels als halfproduct bij de Compound Company in Enschede. De medewerkers op de foto komen niet in het verhaal voor. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Werknemers bezig met het fabriceren van granulaat korrels als halfproduct bij de Compound Company in Enschede. De medewerkers op de foto komen niet in het verhaal voor.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Commercieel directeur Wouter van den Berg van The Compound Company stond al met één been in zijn zomervakantie toen er een bericht binnenkwam in de ‘mt-appgroep’. Een van de werknemers had corona opgelopen. Later in de week volgde nog zo’n bericht, en nog een. Uiteindelijk raakten 9 van de 65 medewerkers van het Enschedese productiebedrijf besmet. En dat zeer waarschijnlijk door één bewust ongevaccineerde medewerker.

Van hen lopen er meer rond op zijn bedrijf. Hoeveel precies, dat weet Van den Berg niet. Want welke medewerker zich wel of niet heeft laten vaccineren, dat mag hij niet controleren of registreren. En hij mag er al helemaal geen consequenties aan verbinden. Het brengt Van den Berg in een ingewikkelde spagaat, zegt hij. Hij heeft de wettelijke plicht om zijn medewerkers een gezonde en veilige werkplek te bieden, maar de middelen om daar invulling aan te geven zijn beperkt.

Van den Berg is niet de enige werkgever die worstelt met het vaccinatievraagstuk. Volgens een enquête van werkgeversvereniging AWVN onder 600 van haar leden maakt 70 procent zich zorgen over de veiligheid op de werkvloer door niet-gevaccineerde medewerkers. Eenzelfde percentage zou daarom medewerkers naar hun vaccinatiestatus willen vragen. De werkgeversvereniging wil dat het kabinet onderzoekt of met tijdelijke wetgeving kan worden toegestaan dat in bepaalde omstandigheden wordt gevraagd naar deze informatie om daarop maatregelen te nemen. Werkgeversorganisatie VNO-NCW deed vrijdag een oproep met dezelfde strekking.

Knuppel in het hoenderhok

Waar Amerikaanse bedrijven als Netflix, Google en Facebook enkele weken geleden al een vaccinatieplicht invoerden voor hun werknemers, en diverse Europese landen overgingen tot een ‘prikplicht’ voor zorgpersoneel, bleef het op Nederlandse werkvloeren betrekkelijk stil rond het onderwerp. Volgens Anne Megens van AWVN verandert dat nu de datum nadert waarop afscheid wordt genomen van een aantal basisregels, zoals thuiswerken en de anderhalve meter. ‘Dan wordt de vaccinatiestatus belangrijker.’

Afgelopen week gooide autobedrijf Leaseplan de knuppel al in het hoenderhok. Dat maakte als eerste bedrijf bekend dat het alle Nederlandse medewerkers op kantoor wil terugzien, mits gevaccineerd. Woensdag riepen enkele leden van het Outbreak Management Team (OMT) het kabinet op om de registratie van de vaccinatiestatus bij zorgpersoneel mogelijk te maken. De brancheorganisaties in de ouderen-, gehandicapten- en thuiszorg sloten zich volgens de NOS bij die oproep aan. De Nederlandsche Bank gaat het personeel verzoeken om, als ze niet gevaccineerd zijn, een zelftest te doen voordat ze naar kantoor komen, al kan en zal ze daar niet op controleren.

Hoogleraar arbeidsrecht Evert Verhulp is stellig: volgens de huidige wet mogen werkgevers niet registreren wie wel en niet is gevaccineerd. En zij mogen medewerkers al helemaal niet dwingen zich te laten inenten. Het verzamelen en verwerken van medische gegevens is immers in strijd met de privacywet (AVG) en het recht op lichamelijke onschendbaarheid. ‘Dat zijn grondrechten die gevoelsmatig zeer zwaar wegen’, zegt hij. Zwaarder dan de Arbowet die werkgevers verplicht te zorgen voor een veilige werkplek.

Cabinepersoneel

Alleen als het nut en de noodzaak zeer zwaarwegend zijn, kan een inbreuk op die grondrechten worden gerechtvaardigd. Zo moet cabinepersoneel dat voor KLM op verre bestemmingen vliegt wel een vaccinatiebewijs voor gele koorts overleggen. De verklaring daarvoor is simpel: zonder komen ze zo’n ver land niet in. Verhulp: ‘Maar om besmettingen met corona op de werkvloer te voorkomen, zijn er ook andere middelen die veel minder ver gaan en waarmee hetzelfde doel bereikt kan worden, zoals mondkapjes en afstand houden.’

De AWVN is in principe niet voor een algehele registratiemogelijkheid, maar alleen voor werkplekken waar andere coronamaatregelen onvoldoende kunnen worden nageleefd, zoals in de bouw of bij productielocaties. Elders zullen werkgevers volgens Megens waarschijnlijk al langer vasthouden aan de basisregels vanwege hun zorgplicht. Ze ziet bijvoorbeeld dat veel bedrijven nog altijd zeer terughoudend zijn medewerkers naar kantoor te laten terugkeren. ‘Terwijl voor organisaties en werknemers de rek er wel echt uit is na anderhalf jaar thuiswerken.’

Daarin schuilt volgens Megens ook een ander risico: het verschil tussen de wereld op de werkvloer, waar nog altijd maatregelen gelden, en buiten waar we steeds meer teruggaan naar normaal, wordt steeds groter. Een ‘dubbele standaard’ speelt volgens AWVN ook een rol bij bijvoorbeeld evenementen- of horecabedrijven die straks wél hun klanten mogen vragen naar een vaccinatiebewijs maar níét hun medewerkers die op dezelfde locatie het bier tappen.

Gezagsverhouding

Toch gaat die vergelijking volgens hoogleraar regulering van arbeid Agnes Akkerman van de Universiteit van Amsterdam niet helemaal op. Hoewel het misschien niet altijd zo voelt, is het bezoeken van werk een stuk essentiëler dan dat van bijvoorbeeld een festival. ‘De keuze om naar een evenement te gaan, is een vrije keuze. Maar als niet-vaccineren betekent dat ik niet naar mijn werkplek kan of zelfs niet mag werken, dan betekent dat iets voor mijn inkomen en carrière.’

Bovendien is de relatie tussen werkgever en werknemer een gezagsverhouding waaraan de wet niet voor niets grenzen stelt aan de werkgever. ‘In Nederland is de positie van werknemers sterk verankerd’, zegt Akkerman. ‘Dat is in bijvoorbeeld Amerika heel anders, daar kunnen werknemers van de een op andere dag hun baan verliezen.’ En dus ook van de een op andere dag worden verplicht zich te laten vaccineren.

De belangenbehartiger van de werknemers, vakbond FNV, vindt dat allerminst een lonkend perspectief. Vicevoorzitter Kitty Jong is weliswaar groot voorstander van vaccineren en snapt het dilemma waar werkgevers voor staan, maar is mordicus tegen een registratiemogelijkheid. ‘Het begint met deze maatregel waarvan de gemiddelde Nederlander misschien zegt: logisch, maar mondt uit in iets dat je niet zou moeten willen. Want wat als zo’n werkgever weet dat je niet bent gevaccineerd, wat gaat hij daar dan mee doen?’

75 telefoontjes

Bij de vakbond kwamen de afgelopen weken 75 telefoontjes binnen over het onderwerp. Daaruit blijkt dat er informeel al volop gesprekken worden gevoerd over de vaccinatiestatus van werknemers. ‘Het minst erge gevolg is stigmatisering van niet-gevaccineerden, maar wij hebben ook meldingen gekregen van medewerkers die worden weggestuurd of loonbeslag aangezegd krijgen.’

Volgens de enquête van AWVN zou 93 procent van de werkgevers inderdaad maatregelen willen treffen als er niet-gevaccineerde medewerkers blijken te zijn. In verreweg de meeste gevallen zouden ze willen eisen dat een niet-gevaccineerde medewerker een negatieve testuitslag toont of extra beschermingsmaatregelen neemt. De helft zou proberen de ongevaccineerde te overtuigen zich te laten vaccineren, en bijna een vijfde zou een medewerker vragen thuis te blijven werken. Voor 8 procent van de werkgevers is het reden tot ontslag.

Den Haag is aan zet

Daaruit blijkt volgens Megens dat het werkgevers niet te doen is om niet-gevaccineerden uit te sluiten of ‘als paria’s te behandelen’. ‘Het gaat in eerste instantie echt om de werkveiligheid van andere medewerkers.’ Alle betrokkenen zijn het er in ieder geval over eens: de bal ligt bij de wetgever in Den Haag. Vooralsnog lijkt die niet voornemens om de weg voor werkgevers vrij te maken. Afgelopen donderdag is overleg geweest tussen de sociale partners en betrokken ministeries, maar een wetswijziging staat nog niet op de agenda.

Zolang hij niet kan acteren op die paar niet-gevaccineerde medewerkers, betekent het voor directeur Van den Berg dat hij moet doen alsof het hele bedrijf niet is gevaccineerd. Dat betekent dat iedereen zich voor vergaderingen moet testen en het kantoorpersoneel nog altijd zoveel mogelijk aan de keukentafel werkt. Dat steekt hem wel: ‘Ik zou graag willen dat degenen die besluiten zich niet te vaccineren daar de consequentie van dragen, nu zijn dat de medewerkers die wél braaf die spuit in hun arm hebben laten zetten.’

Spagaat tussen zorgplicht en privacywet

Het vaccinatievraagstuk is niet het eerste dat werkgevers in een spagaat dwingt tussen grondrecht en zorgplicht. In de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) staan vaker belangen tegenover elkaar. Dat bleek wel toen autofabrikant VDL Nedcar in 2018 onderwerp werd van een relletje omdat het verplichte alcohol- en drugstesten uitvoerde onder medewerkers. Het was in strijd met de AVG, die het verbiedt om bijzondere persoonsgegevens te verwerken, terwijl je best zou kunnen beargumenteren dat assemblage en alcohol slecht samengaan.

Werkgevers kiezen er wel vaker voor om de grenzen van de wet op te zoeken en er soms overheen te gaan. Als de nut en noodzaak voldoende kunnen worden aangetoond kan de rechter nog best een eind meegaan met zo’n werkgever.

Eerder deze zomer boog de Curaçaose rechter zich voor het eerst over het vaccinatievraagstuk. Een medewerker van een slecht geventileerd administratiekantoor was daar weliswaar onterecht op staande voet ontslagen voor het weigeren van een vaccin, maar de arbeidsovereenkomst mocht wel worden ontbonden omdat de coronapandemie de werkverhoudingen had veranderd.