Beschouwing

200 jaar na zijn dood is Napoleon inzet van de Franse cultuurstrijd. ‘Hoe kunnen we zo’n man herdenken?’

Het Napoleon-standbeeld van beeldhouwer Pierre Stenne tijdens volle maan in Wimille, bij Boulogne-sur-Mer. Beeld Reuters
Het Napoleon-standbeeld van beeldhouwer Pierre Stenne tijdens volle maan in Wimille, bij Boulogne-sur-Mer.Beeld Reuters

Als president Macron woensdag Napoleon herdenkt, zal hij hoe dan ook kritiek krijgen. Tweehonderd jaar na zijn dood is de oude keizer inzet geworden van de cultuurstrijd die ook in Frankrijk woedt. Bruut onderdrukker of onmisbare schakel?

De gevallen keizer zweette overvloedig, leed aan koortsaanvallen, spuugde bloed en een koffiekleurige substantie, was slecht ter been en struikelde een keer over een rat. De glorie die hij zijn leven lang gezocht had, was verdwenen in zijn ballingsoord op het afgelegen en vochtige eiland Sint-Helena, vergeven van termieten, ratten, muskieten, muggen en kakkerlakken. Toch waren zijn Engelse bewakers bang dat hij zou ontsnappen: de mythe Napoleon Bonaparte was groter dan de zieke, vroegoude man. Op 5 mei 1821 slaakte hij drie diepe zuchten en overleed aan maagkanker, nog maar 51 jaar oud. De keizer was dood, de mythe zou voortleven.

Tweehonderd jaar later worstelt Frankrijk met de herdenking van de dood van Napoleon. Woensdag zal president Macron een toespraak houden en een krans leggen bij zijn graf in de Dôme des Invalides in Parijs. De president zal ongetwijfeld bekritiseerd worden, wat hij ook zegt.

Vrouwenonderdrukker

Als hij Napoleon eer betoont, zullen linkse critici zeggen dat hij een dictator, koloniaal veroveraar, slavendrijver, oorlogshitser en vrouwenonderdrukker ophemelt. Als hij de keizer bekritiseert, zal rechts hem verwijten dat hij de grandeur van Napoleon negeert en capituleert voor een uit Amerika geïmporteerde wokecultuur die de Fransen een schuldgevoel over hun eigen geschiedenis wil aanpraten.

‘Hoe kunnen we een man herdenken die de vijand was van de Franse Republiek, van een groot aantal Europese volken en de vijand van de mensheid, omdat hij een slavendrijver was?’, schreven de zwarte activist Louis-Georges Tin en koloniaal historicus Olivier Le Cour Grandmaison onlangs in Le Monde. Napoleons praalgraf in de Dôme des Invalides moet worden ontruimd, vonden ze, zoals Spanje de resten van dictator Franco heeft verwijderd uit de monumentale Vallei der Gevallenen. Het lichaam van Napoleon kan worden teruggegeven aan zijn familie, de Dôme omgebouwd tot een museum voor de Republiek en haar waarden.

Vooruitlopend op de herdenking van zijn 200ste sterfdag houdt een groep in maart al een re-enactment in Golfe-Juan in Zuid-Frankrijk. Beeld AFP
Vooruitlopend op de herdenking van zijn 200ste sterfdag houdt een groep in maart al een re-enactment in Golfe-Juan in Zuid-Frankrijk.Beeld AFP

‘Frankrijk verzwakt zichzelf onder het dictaat van het politiek-correcte denken dat het opdraagt berouw te tonen’, vond daarentegen parlementariër Julien Aubert van de rechtse Republikeinen. ‘Alles wat Frankrijk kan verbinden aan grandeur en glorie moet worden uitgedreven.’ Ook de rechtse krant Le Figaro verdedigde de keizer: ‘Napoleon blijft, met zijn goede en slechte kanten, een symbool van de geest van verovering die ons vandaag de dag ontbreekt’, schreef de krant in een hoofdredactioneel commentaar. Zo is de oude keizer een pion geworden in een zeer hedendaagse cultuurstrijd.

Frankrijk heeft altijd met Napoleon geworsteld. Er zijn maar weinig straten naar hem genoemd. Zijn standbeeld in Parijs, hoog op een zuil aan de Place Vendôme, werd in de 19de eeuw diverse keren neergehaald en weer teruggezet. Door velen werd hij gezien als een despoot die in 1799 de Revolutie had beëindigd met een staatsgreep. Bij de 200-jarige herdenking van zijn dood heeft de kritiek een moderner tintje gekregen: Napoleon is de witte man die vrouwen en mensen van kleur op brute wijze heeft onderdrukt.

Hij herstelde de slavernij die tijdens de Revolutie was afgeschaft. Hij gaf vrouwen een ondergeschikte positie in zijn Code Civil, het burgerlijk wetboek uit 1804. Ze moesten zich onderwerpen aan de ‘huwelijkse plicht’, door tegenstanders gekwalificeerd als ‘wettelijke verkrachting’. Volgens het beruchte artikel 324 was de moord van een man op zijn vrouw te verdedigen als de arme man zijn echtgenote op heterdaad met een ander had betrapt. ‘Napoleon was een van grootste vrouwenhaters uit de geschiedenis’, zei Elisabeth Moreno, minister voor Gelijkheid van mannen en vrouwen, diversiteit en gelijke kansen, op de Franse radio.

Code Civil

In zijn onlangs verschenen boekje Pour Napoléon verdedigt de historicus Thierry Lentz, directeur van de Fondation Napoléon, de keizer als een vernieuwer wiens invloed nog altijd merkbaar is. Hij legde het recht vast in de Code Civil, die talloze landen tot inspiratie diende. Hij richtte instituties op die nog altijd belangrijk zijn, zoals de Conseil d’Etat (Raad van State), de Cour des Comptes (Rekenkamer), de lycées (middelbare scholen) en de grandes écoles (topopleidingen). Ook de politieke cultuur van Frankrijk is nog altijd beïnvloed door Napoleon, getuige het verlangen naar een sterke staat en krachtige, monarchale leiders.

‘Napoleon heeft zo veel facetten. Je kunt hem niet reduceren tot de man die de slavernij heeft hersteld, zoals je George Washington ook niet kunt reduceren tot een slavenhouder’, zegt Thierry Lentz. De Napoleon-bashers maken zich schuldig aan anachronistisch denken, vindt hij. Ze beoordelen de historische figuur Bonaparte naar hedendaagse maatstaven.

De beroemde steek van Napoleon. Beeld AFP
De beroemde steek van Napoleon.Beeld AFP

‘Onze hedendaagse gevoeligheid verdraagt de slavernij niet meer. Maar wat er tweehonderd jaar geleden gebeurd is, kun je helaas niet meer veranderen. Als je de geschiedenis bestudeert, moet je haar allereerst proberen te begrijpen’, zegt hij. Het was inderdaad niet fraai dat hij de slavernij herstelde om de productie van rietsuiker op de Franse Antillen veilig te stellen, zegt Lentz. Maar in 1802 werd anders gedacht over slavernij dan nu. In andere landen werden slaven tot diep in de 19de eeuw verhandeld. In Frankrijk werd de slavernij pas in 1848 opnieuw afgeschaft.

Ook in zijn patriarchale houding was Napoleon een kind van zijn tijd, zegt Lentz. ‘Voor de Franse wet is de vrouw ondergeschikt gebleven tot 1965. Pas toen mocht zij een bankrekening openen zonder toestemming van haar man. Het is allemaal très bien om Napoleon overal de schuld van te geven, maar zijn opvolgers hebben 150 jaar lang weinig gedaan aan de positie van de vrouw’, aldus Lentz.

Krijgszucht

Ook Napoleons eeuwige krijgszucht moet in zijn eigen tijd worden geplaatst. Andere landen voerden evengoed oorlog om Europa te domineren. ‘De geschiedenis van Europa is er niet een van liefde en vrede. De strijd tussen Engeland en Frankrijk duurde van Lodewijk XIV tot Waterloo. Het was geen strijd tussen gemene Fransen en aardige Engelsen, maar een klassieke strijd om de macht’, zegt Lentz. ‘Ik ben er geen voorstander van om Napoleon met vreugdekreten te herdenken, maar ik bestrijd iedereen die hem wil uitwissen.’

Maar ik wil Napoleon helemaal niet cancelen, zegt historicus Olivier Le Cour Grandmaison, verbonden aan de universiteit van Evry-Val d’Essonne. ‘Wij willen juist meer aan geschiedschrijving doen, niet minder. Alleen moeten we de nationale mythologie ter discussie stellen’, zegt hij.

Slavernij

Ook naar de maatstaven van zijn eigen tijd zat Napoleon fout, zegt Le Cour Grandmaison: ‘Frankrijk is het enige land in de geschiedenis dat de slavernij heeft hersteld. De Revolutie zei in 1794: deze vorm van exploitatie van mensen mag niet meer bestaan. Bovendien hebben slaven zelf de legitimiteit van de slavernij bestreden, waarbij zij zich beriepen op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit de Revolutie. Het is niet waar dat de slavernij in de tijd van Napoleon geen onderwerp van kritiek was.’

Vroege feministen als Olympe de Gouges streden al tijdens de Revolutie voor vrouwenrechten. Le Cour Grandmaison erkent dat de Revolutie evenmin vrouwvriendelijk was – De Gouges moest haar feminisme bekopen met de guillotine. ‘Maar het is niet waar dat de kritiek op de positie van de vrouw niet bekend was toen Napoleon de Code Civil vastlegde’, zegt Le Cour Grandmaison.

De militair die twee keer de macht greep

Napoleon Bonaparte werd in 1769 geboren op Corsica. Hij maakte carrière als ­militair in het Franse leger en kwam in 1799 aan de macht door een staatsgreep. In 1804 kroonde hij zichzelf tot keizer. Aanvankelijk boekte hij grote militaire successen, maar na de mislukte veldtocht naar Rusland in 1812 keerde het tij.

In 1814 werd Napoleon verslagen – door een coalitie van onder meer Engeland, Rusland, Pruisen en Oostenrijk – en verbannen naar Elba. Een jaar later ontsnapte hij en greep opnieuw de macht. Bij Waterloo werd hij definitief verslagen. Napoleon werd verbannen naar Sint-Helena in de Atlantische Oceaan, waar hij op 5  mei 1821 overleed.

De critici van Napoleon vinden dat Frankrijk zijn fouten en misdaden onder ogen moet zien. Zijn verdedigers beschouwen hem als een onmisbare schakel in het nationale verhaal van Frankrijk, de geschiedenis van een groot land dat de boodschap van de Verlichting over de wereld verspreidde. Als dat verhaal verloren gaat, verliest Frankrijk zijn zelfbewustzijn en zal het uiteenvallen in minderheden. Hoe moeten leraren strijden tegen de politieke islam, schrijft Lentz, als er geen bindend nationaal besef meer is?

Hoe dan ook blijft Napoleon de Fransen fascineren. Zijn dood wordt herdacht met een grote tentoonstelling in Parijs, die wegens corona nog niet bezocht kan worden. In 2005 eindigde hij als zestiende in de verkiezing van grootste Fransman aller tijden, tussen schrijver Jules Verne en de driftige komiek Louis de Funès. Hij was de tweede politicus op de lijst, na president De Gaulle die tot grootste Fransman werd gekozen.

Na zijn dood op Sint-Helena groeide hij al snel uit tot een mythische persoonlijkheid. De herinnering aan zijn eeuwige oorlogen vervaagde, hij werd een romantische 19de-eeuwse held die van zijn leven een kunstwerk had gemaakt. Een kleine Corsicaan van bescheiden komaf, vaak uitgelachen om zijn merkwaardige accent, die zich tot een briljante generaal ontpopt. Hij wordt de machtigste man ter wereld, maar hij weet van geen ophouden en voert zichzelf naar de ondergang met een heilloze oorlog tegen Rusland. Hij mocht zijn fouten hebben, maar wat had Frankrijk een grandeur gekend onder zijn bewind!

De troon van Napoleon in Chateau de Fontainebleau. Beeld AFP
De troon van Napoleon in Chateau de Fontainebleau.Beeld AFP

Al snel werd de herinnering aan Bonaparte gepolitiseerd. De Franse koning Louis-Philippe (1830-1848) probeerde zijn positie te versterken door zichzelf te presenteren als een vorst in de lijn van Napoleon. In 1840 liet hij het lichaam van de keizer overkomen van Sint-Helena naar Parijs, waar hij met veel ceremonieel werd bijgezet in de Dôme des Invalides. Op een koude decemberdag stonden naar schatting een miljoen Fransen langs de route om Napoleon te begeleiden naar zijn nieuwe graf.

Woensdag begeeft Emmanuel Macron zich naar de Dôme des Invalides. Hij heeft een ‘evenwichtige’ toespraak beloofd, waarin hij de fouten van Napoleon niet zal ontkennen, maar evenmin berouw zal tonen voor de geschiedenis. Het is geen eenvoudige opgave in een land dat, zoals historicus Thierry Lentz zegt, ‘zich verscheurt om zijn verleden en niet erg tevreden is over zijn heden’.

Meer over