18.01 uur: de telefoon kan uit

Maandenlang werken De Nederlandsche Bank en het ministerie van Financiën in het diepste geheim aan een oplossing voor SNS Reaal. Er is een deadline: 31 januari, 18.00 uur.

Met een zwaar gemoed zet de directeur Toezicht van De Nederlandsche Bank zich in een winters Amsterdam aan het schrijven van een pittige brief. Het is vrijdag 18 januari en Jan Sijbrand leest met stijgende verontrusting de krantenkoppen over SNS Reaal. Volgens de media dreigt het reddingsplan te mislukken, omdat de Europese Commissie ING en ABN Amro verbiedt mee te doen. Prominente economen roepen publiekelijk dat staatssteun nu onvermijdelijk is.

Sijbrand wijdt dan al maanden een groot deel van zijn werkweek aan de problemen van de vierde bank van Nederland. DNB wil niet weer het verwijt krijgen dat zij te laat ingrijpt bij een bank in nood, zoals na de ondergang van Icesave en DSB Bank gebeurde. Deze keer zit DNB er bovenop. De toezichthouder zoekt al sinds de zomer van 2012 met hulp van de Amerikaanse zakenbank Morgan Stanley naar een kapitaalkrachtige investeerder die geld in SNS Reaal wil steken. Een faillissement is geen optie, daarvoor is SNS Reaal te groot.

De berichtgeving over de problemen bij SNS baart Sijbrand zorgen, want de spaarders van de bank worden daar nerveus van en beginnen hun geld van de bank te halen. SNS onderhandelt nu al een half jaar zonder veel resultaat met private investeerders. Sinds half december weet Sijbrand dat de verborgen verliezen in de vastgoedportefeuille van SNS Property Finance veel groter zijn dan eerder ingeschat. DNB heeft berekend dat SNS Reaal 1,8 miljard vermogen tekort komt en op de rand van een bankroet zweeft.

Sijbrand beseft dat de tijd dringt. Hij schrijft de raad van bestuur van SNS Reaal die vrijdag dat de bank tot donderdag 31 januari 18.00 uur de tijd krijgt om met een definitieve oplossing te komen. Halen ze die deadline niet, dan trekt DNB de stekker eruit. Het ultimatum van Sijbrand is de spreekwoordelijke teerling; vanaf dat moment is nationalisatie in feite onvermijdelijk geworden.

In de weken daarna neemt het aantal alarmerende nieuwsberichten over SNS Reaal snel toe. De bank heeft steeds gezegd dat het reddingsplan voor 14 februari klaar zou zijn. Die dag presenteert SNS Reaal de jaarcijfers over 2012. Klanten van SNS Reaal lezen dat er iets mis is met hun bank en handelen ernaar. Ze stellen hun geld veilig. Eerst een beetje, uiteindelijk een half miljard per dag. In de twee weken tussen 16 en 31 januari stroomt er 2,5 miljard euro weg.

Spaargeld is het bloed van elke bank. Sijbrand is gealarmeerd door de sluipende bankrun. Hij vreest de controle over de situatie te verliezen. Op donderdag 24 januari waarschuwt hij de minister van Financiën: 'De actuele situatie bij de SNS Reaal Groep is zeer fragiel en zorgwekkend.' De boodschap is niet mis te verstaan: Jeroen, je moet je op het ergste voorbereiden. Sijbrand schrijft Dijsselbloem dat volledige nationalisatie in zijn ogen de enige optie is, als SNS Reaal niet aan het gestelde ultimatum voldoet.

Zomer 2006: het begin van het einde

De wortels van het besluit dat Dijsselbloem gisteren moest nemen, liggen in de zomer van 2006. Dan neemt SNS Reaal Bouwfonds Property Finance over van ABN Amro. In vastgoedland is dan alles nog pais en vree, op de woning- en kantorenmarkt is er nog geen vuiltje aan de lucht.

Toenmalig SNS Reaal-topman Sjoerd van Keulen en zijn secondant Ronald Latenstein wrijven zich in de handen met hun mooie aankoop. Bouwfond Property Finance is jaarlijks goed voor enkele tientallen miljoenen euro's winst en maakt van SNS Reaal in één klap een grote speler op de vastgoedmarkt. 'Nu zouden we die transactie niet meer goedkeuren', zegt Sijbrand ruim zes jaar later met enige spijt in zijn stem en met de wijsheid van achteraf.

SNS Property Finance, zoals de vastgoedtak voortaan heet, zet de bank-verzekeraar helemaal uit het lood. De nieuwe poot is eenvoudigweg te groot in verhouding tot de rest van SNS Reaal. Door het businessmodel is dat aanvankelijk een zegen. De vastgoedjongens munten de term 'Double Dutch': Property Finance staat niet alleen investeerders bij in vastgoedprojecten, maar participeert ook in de projecten. Zolang het goed gaat, is de opbrengst ook dubbel.

Maar vanaf september 2008 geldt het omgekeerde. Zakenbank Lehman valt om, de kredietcrisis begint en SNS vraagt en krijgt een kapitaalinjectie van de staat. De 750 miljoen euro voor SNS is vooral om de buffer van het verzekeringsbedrijf op peil te houden en staat nog tamelijk los van de vastgoedproblemen.

De dubbele winst van Property Finance wordt een dubbel verlies. SNS zit immers op twee manieren vast aan zijn vastgoed. Er is bovendien nauwelijks een branche te vinden die harder door de crisis wordt getroffen dan de vastgoedsector.

De nu opgestapte SNS Reaal-baas Ronald van Latenstein en zijn financiële man Terence Lamp presenteren bij elke presentatie van financiële resultaten consequent twee cijfers: zonder en met Property Finance. 'Met' is steevast een verlies dat bovendien oploopt, 'zonder' is vaak een normale winst. Ze willen maar zeggen: met de bank en verzekeraar gaat het goed. Althans: normaal.

Al die tijd staat SNS Reaal onder verscherpt toezicht van De Nederlandsche Bank. In 2009 voert DNB de druk op. Aan het Amsterdamse Frederiksplein willen ze dat zíj van de Utrechtse Croeselaan als de wiedeweerga hun vastgoed lozen. Begin maar met de buitenlandse bezittingen, zegt DNB. Half 2011 is de opdracht: verkoop alles. Maar hoewel het bezit met tientallen procenten krimpt, komt SNS Reaal er maar niet bovenop.

Sterker, in december 2011 is voor iedereen duidelijk dat de bankverzekeraar het op eigen kracht nooit redt. Ook is dan duidelijk dat de staat in elk scenario zal moeten bijspringen. Vanaf dat moment bemoeit minister Jan Kees de Jager van Financiën zich met het 'dossier'. Zijn ministerie heeft een maand eerder bepaald dat SNS Bank een systeembank is.

SNS mag toekijken hoe het ministerie van Financiën en DNB zich aan het redden van de bankverzekeraar zetten. Alle reddingsopties komen langs. Gewoon kapitaal erbij storten, het concern geheel of in delen verkopen, het failliet laten gaan, samen met andere banken de zaak 'stabiliseren', maar ook volledige nationalisatie en onteigening.

Geheim overleg

Met die scenario's stapt eerst De Jager en na november 2012 zijn opvolger Dijsselbloem naar de Tweede Kamer. Maar alles in het verborgene. Het overleg met de financieel specialisten uit de Kamer is nergens vastgelegd. De Kamerleden mogen het zelfs niet in hun persoonlijke agenda's zetten. Het overleg is immers vertrouwelijk. Als het zou uitlekken, kan er zo maar een run op de bank ontstaan, zoals eerder DSB overkwam.

Op 23 mei 2012 stuurt DNB een alarmerende brief naar De Jager over SNS Reaal. De toezichthouder maakt duidelijk dat een faillissement van het concern een serieuze optie is. Het zou uniek zijn voor Europa, schrijft DNB, dat zo'n grote bank omvalt. SNS Reaal is zo verweven in de financiële sector, dat het vertrouwen in heel financieel Nederland onder druk komt te staan als de het concern failliet gaat.

De accountant van de bankverzekeraar laat op 29 november 2012 weten dat 'er gerede twijfel bestaat over de continuïteit van de onderneming' als de staat of een private financiële instelling niet snel over de brug komt.

Half januari 2013 is negatieve berichtgeving opnieuw reden voor geheim overleg. Voor de derde keer treffen de minister van Financiën en de Tweede Kamer elkaar over SNS Reaal en voor de derde keer slagen ze erin dit geheel onopgemerkt te doen.

Dijsselbloem zegt tegen de Kamer: ik heb een deadline. Het is genoeg zo. Voor 31 januari om zes uur 's avonds wil de minister een telefoontje hebben gehad van SNS Reaal-topman Van Latenstein met de mededeling dat hij ergens 1,9 miljard vandaan heeft getoverd om daarmee het kapitaaltekort aan te vullen.

Er volgt op 31 januari wel een telefoontje, maar het is het verkeerde. Durfinvesteerder CVC aan de lijn. Met een niet-bindend reddingsvoorstel. Het lijkt in de ogen van Dijsselbloem nergens op: te rooskleurige verwachtingen, te onzekere aannamen en al met al: 'een onaanvaardbaar groot financieel risico voor de Staat der Nederlanden'.

Dan is het zes uur. Het wordt één minuut over zes. De telefoon zwijgt. Dijsselbloem weet genoeg. Hij maakt zich op voor een doorwaakte nacht.

undefined

Meer over