Een extra gekoelde ruimte is in aanbouw bij KLM Cargo waar vaccins tijdelijk kunnen worden opgeslagen.

Drie valkuilen voorDe vaccinatiecampagne

10 miljoen Nederlanders gevaccineerd in juni: is dat realistisch?

Een extra gekoelde ruimte is in aanbouw bij KLM Cargo waar vaccins tijdelijk kunnen worden opgeslagen.Beeld ANP

21,7 miljoen vaccins - goed voor ruim 10 miljoen ingeënte Nederlanders - en dat voor 1 juli. Als alle beloftes van de vaccin-producenten uitkomen, kan het merendeel van de Nederlanders gevaccineerd de zomer in. Dat blijkt uit de brief die minister De Jonge deze week aan de Kamer stuurde. Bluf, of een reële verwachting?

De aangekondigde 21,7 miljoen vaccins die farmaceuten in de eerste zes maanden van 2021 verwachten te kunnen leveren (en maar liefst 57,7 miljoen voor het gehele komende jaar) liggen hoger dan eerdere meldingen. Redenen daarvoor: de Duitse fabrikant CureVac verwacht twee kwartalen eerder met een vaccin te komen, en vaccinmakers Pfizer, Moderna en Janssen denken aanzienlijk meer doses te kunnen leveren dan verwacht - mede doordat het kabinet extra doses heeft kunnen inkopen. Lang verhaal kort: de komende zes maanden kan Operatie Vaccinatie als een speer van start.

Zou dat echt tot tien miljoen gevaccineerde Nederlanders kunnen leiden voor de zomervakantie? In elk geval vier valkuilen, liggen in het verschiet.

1. De fabrikanten: Wanneer komen de andere vaccins?

Haast 4 miljoen mensen ingeënt in het eerste kwartaal, nog eens 8,5 miljoen in de drie maanden daarna, en tussen juli en oktober de rest. Dat is ruwweg de tijdlijn die De Jonge in zijn Kamerbrief schetst. Maar dan moeten de fabrikanten wel over de brug komen. ‘De minister kan weinig anders dan opschrijven wat hem wordt beloofd’, zegt vaccinexpert Ben van der Zeijst (LUMC).

Met de beloftevolle vaccins van Pfizer en Moderna kan men tot de zomer ‘maar’ 3,4 miljoen mensen vaccineren. De rest moet komen van vier andere fabrikanten waarmee De Jonge afspraken heeft gemaakt. Maar die moeten hun vaccins nog op de markt zien te krijgen. ‘En hoe dat gaat lopen, is echt nog een beetje speculatief’, zegt vaccinoloog Cécile van Els (RIVM, Universiteit Utrecht).

Zo worden de vaccins van Janssen en Sanofi nog getest in een fase 3-onderzoek, waarbij men de inenting test op een grote steekproef van de bevolking. Het Duitse CureVac moet daarmee nog beginnen, en fabrikant nummer vier, AstraZeneca, raakte bij het fase 3-onderzoek in de problemen, toen bleek dat zijn vaccin in lagere dosering veel beter lijkt te werken dan in de ‘gewone’ dosering.

‘Dat is een grote tegenvaller, want we hebben veel van onze hoop op dit vaccin gevestigd’, zegt Van der Zeijst. Hoewel de goedkeuringsinstantie EMA onverdroten bezig is met de beoordeling van het vaccin, acht hij het ‘vrij onzeker’ of AstraZeneca begin volgend jaar echt wel de nu geplande 4,5 miljoen doses vaccin kan leveren. Eerst zal een aanvullende fase 3-studie toch moeten uitwijzen in welke dosering men de inenting nu eigenlijk moet geven.

Een andere beer op de weg, denkt Van der Zeijst, is dat fabrikanten hele vaten vol vaccin, goed voor honderdduizenden doses, moeten weggooien wegens productiefoutjes. ‘Er kan altijd iets onverwachts gebeuren waardoor je een hele batch moet afkeuren. En AstraZeneca en CureVac zijn nieuwkomers, die hebben nog nooit een vaccin op de markt gebracht. Dan liggen foutjes op de loer.’

Nog een hobbel: wat we aanmoeten met de mindere goden, nu de vaccins van Pfizer en Moderna de lat zo hoog hebben gelegd. Zo gaf het vaccin van het Duitse bedrijf CureVac (2,2 miljoen doses beloofd) in de vooronderzoeken weliswaar prima bescherming, maar ook veel vaker koorts en hoofdpijn dan de inenting van Pfizer. Wie wil zo’n vaccin dan nog, als er een alternatief is?

2. Het personeel: wie moet al die prikken gaan zetten?

Nog één maand. Dan moeten de eersten van ruim 600 duizend medewerkers van verpleeghuizen, gehandicaptenzorginstellingen en de thuiszorg een vaccinatie krijgen, op 30 priklocaties. Donderdag werd duidelijk dat de GGD's verantwoordelijk  worden voor deze operatie, met hulp van bedrijfsartsen, desnoods met behulp van het leger mocht het allemaal niet lukken.

Het ministerie gaat voorlopig uit van een vaccinatiebereidheid van – positief ingeschat – 75 procent. Dus 450 duizend medewerkers, zo’n 15 duizend per locatie. ‘Dat gaat echt de bottleneck niet zijn’, zegt de woordvoerder van de GGD. ‘Dan hebben we misschien twee weken lang duizend mensen nodig, verspreid over heel Nederland, met een training van twee dagen. Daar worden wij niet zenuwachtig van.’

Als er inderdaad voldoende vaccins voor handen zijn om tien miljoen Nederlanders in te enten, dan zijn die al lang niet meer alleen voor verpleeghuisbewoners, het zorgpersoneel en mantelzorgers. Dan kunnen ook álle zestigplussers, álle mensen met een onderliggende aandoening en miljoenen gezonde, zestig-minners een prik krijgen.

Dat betekent dat ook de huisartsen (zestig-plussers en chronische patiënten) en de GGD’en (de rest) het komende half jaar vol aan de bak moeten. Dat leidde in het Kamerdebat woensdag tot grote zorgen. Kunnen zij dat aan? Zijn er genoeg prikkers? En waarom is de GGD nog niet begonnen met deze mensen op te leiden?

Allereerst de huisartsen. Die hebben een goede generale repetitie achter de rug, zegt een woordvoerder. ‘Wij hebben afgelopen herfst op een corona-proof manier meer dan drie miljoen mensen een griepprik gegeven. Dat geeft ons veel vertrouwen voor de corona-vaccinatie.’

Als de huisartsen weten welk vaccin zij aan hun patiënten kunnen geven, en hoeveel zij daarvan op welk moment van binnenkrijgen (allemaal zaken die nu nog niet precies te voorzien zijn), dan kunnen zij de selecties in hun patiëntenbestanden maken en de uitnodigingen de deur uitdoen. Binnen vier tot zes weken kunnen zij dan alle vaccin-uitverkorenen hebben geprikt, zegt de woordvoerder. Daarbij geldt: hoe groter de (sub-)groep die zij in één keer kunnen uitnodigen, hoe eenvoudiger de uitvoering.

En als de GGD’en dan niet in augustus, maar al in april massaal moeten vaccineren, staan daar dan wel mensen voor klaar? Ja hoor, zegt de woordvoerder beslist. ‘Dit is het minst ingewikkelde probleem.’

Vergelijk het maar met de testers, de mensen die een wattenstaafje tot ver voorbij het neusschot duwen. Ook nooit een tekort aan geweest, ondanks alle opschalingsfases. ‘Het gebrek aan testcapaciteit kwam door een tekort aan laboratoriummogelijkheden.’

En ja, zegt de woordvoerder, aan bron- en contactonderzoekers was wel een tekort. ‘Dat is een andere tak van sport. Daarvoor wilden we het liefst hbo’ers met een medische achtergrond. Dat heb je voor vaccineren allemaal niet nodig, dat leer je in twee dagen, ook horeca-personeel en stewardessen: eerst oefenen op een varkenspoot, dan op elkaar.’

Een berekening op ‘bierviltjesniveau’. ‘Als we 100 duizend mensen per dag vaccineren, en één prikker prikt 18 mensen per uur, en dan hebben we nog wat verkeersregelaars en administratief medewerkers nodig, dan zit je op 1.500 mensen maximaal. Dat gaat in deze tijden waarin veel mensen door de corona thuis zitten zonder werk echt het probleem niet zijn.’

En nee, die zijn nog niet opgeleid, tot ontsteltenis van de Kamer. ‘Ik snap dat echt niet’, zegt de GGD-woordvoerder. ‘Als jij in april wordt geprikt, wil je dan iemand die in november een tweedaagse cursus heeft gedaan, of eind maart?’

3. De logistiek: zijn de spullen en systemen op orde?

Meer onzichtbare problemen zijn er ook. Wat als er niemand komt, omdat de vaccinatiebereidheid veel lager ligt? Enquêtes wijzen nu nog uit dat één op de drie verpleegkundigen zeker zegt te weten geen vaccin te willen.

Hoe houd je de spillage, het aantal vaccins dat je weg moet gooien, zo laag mogelijk? Het RIVM rekent nu op een spillage van 10 tot 20 procent. Ofwel tot maximaal 4,3 miljoen doses die over datum gaan, te lang ontdooid zijn, niet worden opgehaald, of anderszins waardeloos worden.

Zijn er genoeg spuiten, koelkasten, vriezers en vloeistoffen voordat ze kunnen worden toegediend? Allemaal geregeld, bezweert De Jonge in zijn brief, waaronder 25 miljoen naalden. En meer zijn via een Europese aanbesteding onderweg.

En een ander hoofdpijndossier: de registratie. Wie krijgt welk vaccin wanneer, en van welke batch? ‘Als een huisarts uit Bemmel, een patiënt uit Groningen en een arbo-arts uit Maastricht dezelfde bijwerking melden, moeten wij kunnen onderzoeken of dat van hetzelfde vaccin, of uit dezelfde voorraad komt’, zegt Agnes Kant, directeur van bijwerkingencentrum Lareb.

Zie bijvoorbeeld de twee Britse zorgmedewerkers die deze week een allergische reactie kregen toen zij het vaccin toegediend hadden gekregen. Zij waren al bekend met allergische reacties, en maken het nu goed, maar tonen aan dat bijwerkingen soms pas bekend worden als een middel al op de markt is.

Bij de Mexicaanse Griep was dat bijvoorbeeld niet goed geregeld. ‘Laatst hoorde ik nog van iemand die narcolepsie had ontwikkeld (een mogelijk zeldzame bijwerking van het vaccin, red.)’, vertelt Kant, ‘maar hij wist niet meer welk type vaccin hij had gekregen. Terwijl het bij een vermoeden van een bijwerking wel van belang is te herleiden om welk vaccin het ging. De arbo-arts had het nooit geregistreerd.’

Wat die registratie bij de vaccins extra moeilijk maakt, zegt ziekenhuisapotheker Tjalling van der Schors, is dat de wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft beslist dat niet elk vaccinflesje een eigen scanbaar etiket met naam en serienummer hoeft te hebben. Eén nummer per doos is genoeg. ‘Dat is jammer. Bij honderden vaccins in een doos bemoeilijkt dat de registratie omdat je het nu minder makkelijk kunt scannen en de registratie minder secuur wordt; je moet de gegevens op papier bijhouden en dan inkloppen in een systeem.’

Dat is onwenselijk, zegt Van der Schors, ‘zeker omdat er straks meerdere vaccins tegelijkertijd in omloop zijn. Je moet absoluut zeker weten welk vaccin iemand heeft gekregen. Ook om er voor te zorgen dat de tweede dosis van hetzelfde merk is.’

Voor al die doeleinden ontwikkelt het RIVM een registratiesysteem, met een XL-eisenpakket. Zo volledig mogelijke registratie, privacy-vriendelijk, een soepele koppeling met de bestaande systemen van huisartsen, GGD’s en zorginstellingen, en veilig. Eind december moet het af zijn.

Zorgmedewerkers kunnen als eersten een coronavaccin krijgen, maar wat als ze het niet willen?

De vier horden die Nederland moet nemen, voor we kunnen vaccineren

Europa maakt zich op voor de grootste vaccinatiecampagne uit de geschiedenis

Zorgorganisaties noemen vaccinatieplannen De Jonge ‘erg enthousiast’ en ‘prematuur’

'Zeer effectief’ Oxford-vaccin vertoont toch wat barstjes

Is Nederland klaar voor het vaccin? Ja, zegt het RIVM

Welke vaccins zijn er nog meer op komst? We maakten een overzicht, van ‘het ijskonijn’ tot ‘de verleider’.

Hoe weet je of zo’n geheel nieuw vaccin, volgens nog niet eerder beproefd recept, op de lange termijn wel veilig is?

Ik had al corona, moet ik dan nog ingeënt worden? En nog vijf knellende vaccinvragen.

Meer over