Eeuwig levenWillem van Ham (1937-2020)

Willem van Ham (1937-2020): einzelgänger in zoektocht naar verleden

De Belgen zouden de vlag van Noord-Brabant kunnen opeisen. Hij legde de geschiedenis van vlaggen, wapens en Bergen op Zoom vast.

Willem van Ham Beeld
Willem van Ham

Begin 17de eeuw was de Nederlandse vlag nog oranje, wit, blauw. Maar de oranje kleur verschoot te snel op zee waar de vlag het meest werd gebruikt. Daarom werd in 1630 gekozen voor rood-wit-blauw.

Willem van Ham had over het ontstaan van de Nederlandse vlag nog een heel boek willen schrijven. Hij was mateloos geïnteresseerd in de geschiedenis van wapens en vlaggen. Daarnaast was hij een bevlogen regionaal historicus in West-Brabant. Na zijn pensionering haalde hij een doctoraalexamen geschiedenis aan de Universiteit van Nijmegen. In 2000 promoveerde hij op het proefschrift Macht en gezag in het Markiezaat: een politiek-institutionele studie over stad en land van Bergen op Zoom.

Een van zijn ontdekkingen was dat de rood-witteblokkenvlag van de provincie Noord-Brabant eigenlijk van Belgische oorsprong was. ‘De naam Noord-Brabant zegt al dat het gebied deel uitmaakte van een veel groter geheel: het hertogdom Brabant. De kleuren van de huidige Belgische vlag zijn dan weer afkomstig van het wapen van het vroegere hertogdom’, zegt collega-archivaris Joss Hopstaken. Op Prinsjesdag hangt de Noord-Brabantse vlag het dichtst bij de Nederlandse koning. Reden is dat een hertogdom hoger stond aangeschreven dan een graafschap zoals Holland, zo stelde hij vast.

Willem van Ham had 579 boeken, artikelen en andere publicaties op zijn naam staan – enerzijds over heraldiek en vlaggenkunde, anderzijds over de geschiedenis van Bergen op Zoom en omgeving. Hij overleed op 3 juni. ‘Hij was fysiek opgebrand’, zegt zijn vriend Han Bos. ‘En daar kwam alzheimer overheen.’ In het najaar verschijnt nog postuum zijn biografie over markies Jan IV van Glymes van Bergen op Zoom (1528-1567)

Hij was het enige kind van een Brabantse veekoopman. Zijn wieg stond in Fijnaart, maar hij groeide op in De Heen, een gehucht in de gemeente Steenbergen.

Op 17-jarige leeftijd werd hij klerk-typist bij de gemeente, waar hij uit pure nieuwsgierigheid al snel de archieven in dook. De gemeente gaf hem een kans om een opleiding te volgen aan de Rijks- archiefschool in Den Haag voor de functie van wetenschappelijk archiefambtenaar 2de klas.

Hierdoor kon hij in dienst treden van de gemeente Bergen op Zoom met als opdracht om het archief uit de periode voor 1810 te ordenen en te beschrijven. Al snel stroomde de ene na de andere publicatie van zijn hand.

‘Hij was pienter en ook een einzelgänger’, zegt Bos. ‘In een groep vond hij al snel dat andere mensen niet voortvarend genoeg waren.’

Hopstaken stelt dat hij ook best boos kon worden als het niet naar zijn zin ging. ‘Van Ham nam geen enkele publicatie voetstoots aan. De onderzoeker moest altijd terug naar de bron, het oorspronkelijke materiaal uitbaggeren en de diepte in.’

Bijzondere interesse had hij voor de vlaggen en wapens – eerst in Brabant, later ook nationaal en internationaal. In Noord-Brabant maakte hij deel uit van de commissie voor wapen- en vlaggenkunde die gemeenten na fusies adviseerde over een nieuwe vlag of een nieuw wapen. Hij ontdekte dat de huidige Brabantse vlag al in de zestiende eeuw op schepen in De Schelde bij Antwerpen wapperde.

In een boekje dat hij schreef bij het afscheid van commissaris van de koning Frank Houben in 2003 stelde hij dat ‘de Noord-Brabanders die rood-witgeblokte vlag niet zouden mogen hebben. In feite hoort deze vlag bij de zuidelijke Nederlanden. De Belgen zouden kunnen zeggen: ‘Hier met die vlag’. Andere publicaties van zijn hand waren het Bergs Monumentenboek en De Straatnamen van Bergen op Zoom.

Meer over