PostuumLucía Hiriart (1922-2021)

Weduwe van Chileense dictator Pinochet (99) vond haar man maar een slappeling

De weduwe van de Chileense dictator Pinochet, Lucía Hiriart, stierf daags voor verkiezingen tussen links en extreemrechts. De erfenis van haar man, die zij minachtte, werkt nog steeds door.

Joost de Vries
Lucía Hiriart in 1998 met haar man generaal  Augusto Pinochet. Beeld EPA
Lucía Hiriart in 1998 met haar man generaal Augusto Pinochet.Beeld EPA

Zeven jaar lang twitterde het account ‘Is het oudje al dood’ dagelijks het woord ‘nee’. De tweet van 16 december – ‘Ja’ – kreeg inmiddels veertigduizend likes. ‘Het oudje’, dat 63 jaar lang de vrouw was van dictator Augusto Pinochet, stierf deze donderdag. Lucía Hiriart was net 99 jaar geworden en leefde op een week na precies vijftien jaar zonder haar man. De weduwe van de generaal bracht haar nadagen door buiten de schijnwerpers in een bescheiden appartement in een buitenwijk van Santiago. Ze kwakkelde met haar gezondheid, moest met regelmaat worden opgenomen, maar maakte toch bijna een eeuw vol.

‘Ja’, een tweet van verlichting. Enkele honderden mensen, vooral jongeren die na de dictatuur werden geboren, togen donderdag naar het Plaza Italië in het hart van de hoofdstad om de dood van Hiriart te vieren. Op datzelfde plein hadden diezelfde jongeren in 2019 en 2020 fel geprotesteerd tegen een diep ongelijk Chili, dat nog steeds is verdeeld langs de economische lijnen die de dictator bijna een halve eeuw geleden door het land trok. Jonge progressieve Chilenen dwongen een referendum af over Pinochets grondwet, die ondanks meerdere wijzigingen van na de dictatuur, nog zijn neoliberale stempel draagt.

Hiriart is dood en maakte niet meer mee hoe deze zondag het Zuid-Amerikaanse land koos tussen een extreemrechtse politicus, groot fan van wijlen haar man, en een twintig jaar jongere linkse kandidaat die wil afrekenen met Pinochets erfenis. Het is ook een beetje haar nalatenschap die op het stembiljet stond. De generaal joeg zeker drieduizend mensen de dood in, liet duizenden mensen opsluiten en martelen, deed honderdduizenden op de vlucht slaan. Maar Hiriart gaat de geschiedenisboeken in als de vrouw van wie het nog wel een tandje meer had gemogen.

Diep verongelijkte partner

In 1984, een jaar van protesten tegen de dictatuur, van clashes, invallen en arrestaties, zei de primera dama van het militaire regime: ‘Als ik staatshoofd was geweest, zou ik veel harder zijn dan mijn echtgenoot, zonder twijfel. Dan zou er allang een staat van beleg zijn in heel Chili.’ Het was een waarschuwing richting Chilenen die het lef hadden kritiek te uiten, maar ook een sneer naar haar man – een slappeling. Het citaat strookt met het beeld dat biografen en historici van haar schetsen: een uitgesproken vrouw, maar ook een diep verongelijkte partner die haar leven lang neerkeek op de soldaat met wie ze was getrouwd.

Zij was het meisje uit een gegoede familie in de noordelijke havenstad Antofagasta, dochter van een gerenommeerd advocaat, politicus en minister. Hij was een eenvoudige militair uit de middenklasse, een lage leidinggevende, eigenlijk geen partij voor haar, vond haar familie. Maar ze ontmoeten elkaar toen María Lucía Hiriart Rodríguez pas 17 was en Augusto Pinochet Ugarte een man van 25. ‘Hij was een slanke onderluitenant met snor, zij een stijlvolle jongedame met rond gezicht, zwart haar en grote donkere ogen’, schrijft de Chileense journalist Fernando Vega López in Het privéleven van de familie Pinochet (2013).

Ze trouwden in 1943 toen zij 19 was. Pinochet trad toe tot een elite die tot dan toe voor hem onbereikbaar was. Zo waren de president en zijn vrouw gasten op de bruiloft. Voor Hiriart was die dag het begin van een leven van ‘eeuwige frustratie’ over de man die ze bij nader inzien te min achtte, zo beweert de Chileense journalist Alejandra Matus in de biografie Doña Lucía (2013). ‘Hij was niet wat zij aspireerde.’ Ze kon zijn afkomst niet veranderen, maar hem wel opstuwen naar respectabeler rangen in de Chileense pikorde. Zij spoorde haar man aan om op te klimmen in het leger, schrijft Vega López. ‘Ze was een van de weinigen die het aandurfden om zich laatdunkend uit te laten over de afkomst van de president of zijn gebrek aan culturele bagage.’

Ontrouwe militairen

Pinochet bevestigt de invloed van zijn vrouw in zijn eigen memoires. Zij zou de generaal over de streep hebben getrokken toen hij nog twijfelde over een machtsgreep tegen de linkse president Salvador Allende in 1973. ‘Op een nacht nam mijn vrouw me mee naar de kamer waar mijn kleinkinderen sliepen en zei: ‘Zij zullen slaven zijn omdat jij niet in staat bent geweest om een keuze te maken.’’

Als presidentsvrouw ontfermde ze zich over de stichting Cema (Centro de Madres, centrum voor moeders), gericht op de ontwikkeling van de vrouw. Het werd een vehikel om haar klassieke ideeën te propageren, terwijl ze zelf verre van een stille huisvrouw was. Via de stichting zou ze haar frustratie over haar overspelige man botvieren op ontrouwe militairen. Haar netwerk van vrijwilligers, vooral vrouwen van militairen, gaf haar toegang tot roddels. Zij liet haar man hoge militairen ontslaan die zich volgens haar niet aan haar morele code hielden.

Ze bleef tot na de dictatuur baas van de stichting en stond in recente jaren meermaals voor de rechter op verdenking van het verduisteren van donaties, maar ook voor belastingfraude en misbruik van publiek geld. Tot een veroordeling kwam het nooit. In de vijftien jaar sinds de dood van Pinochet sprak ze zich nimmer uit over de misdaden gepleegd tussen 1973 en 1990. Een van haar laatste publieke optredens dateert uit 2015, toen ze een herdenkingsmis bijwoonde ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de dictator. Hiriart laat vijf kinderen en zeker elf kleinkinderen achter.

Drie reacties op haar dood

Gabriel Boric, linkse presidentskandidaat:

‘Hiriart sterft ongestraft ondanks de diepe pijn en verdeeldheid die ze teweegbracht in ons land. Mijn respect voor de slachtoffers van de dictatuur waar zij onderdeel van was.’

Jośe Antonio Kast, extreemrechtse presidentskandidaat, broer van een voormalig minister van Pinochet:

‘Ik kende haar niet persoonlijk. Ik zie mensen feest vieren, maar iemands dood is altijd pijnlijk voor de familie, los van de historische rol die iemand heeft gehad.’

Parlementariër Tucapel Jiménez, zoon van een vakbondsman, een van Pinochets vele slachtoffers:

‘Ze sterft omringd door haar familie, in tegenstelling tot onze familieleden die op laffe wijze werden vermoord.’

María Lucía Hiriart Rodríguez in 2007 Beeld AFP
María Lucía Hiriart Rodríguez in 2007Beeld AFP
Meer over