Wat heeft Ayaan Hirsi Ali bereikt met haar lobby? Het netwerk

In korte tijd is de voormalige asielzoekster Ayaan Hirsi Ali uitgegroeid tot hoofdrolspeelster in het islamdebat in Nederland en de rest van de wereld....

Hans Wansink en Sara Berkeljon maken de balans op. Een voorpublicatie.

Het netwerk

Het netwerk
‘Ayaan regeert de wereld’, zegt een vriend, die daarmee bedoelt dat Hirsi Ali haar kostbare (internationale) netwerk voortdurend in stelling brengt om mensen met elkaar in contact te brengen en zaken voor elkaar te krijgen. Ze is zeer communicatief en toegankelijk, belt, mailt en sms’t voortdurend met vrienden, collega’s, medewerkers en journalisten. Ze heeft een geheugen als een ijzeren pot; ze weet precies wat ze op welk moment tegen wie heeft gezegd. Ze neemt mensen in vertrouwen, vertelt van alles – ook geheimen – maar zelden meer dan ze opportuun acht.

Het netwerk
Op aanraden van Frits Bolkestein, die haar als zijn politieke erfgenaam ziet, verzamelde ze gelijkgezinden om zich heen met wie ze discussieerde, overleg pleegde, die commentaar gaven op haar teksten. Sommigen van hen, onder wie Leon de Winter en Paul Scheffer, schreven ook concepten voor haar. Hirsi Ali schrijft veel zelf, maar ze zal nooit een tekst publiceren of een toespraak houden voordat bevriende redacteuren er een blik op hebben geworpen.

Het netwerk
Hirsi Ali is zeer doelgericht bezig met haar politieke missie. Van belang is dat de kern van haar ‘moeilijke boodschap’, namelijk dat de islam op gespannen voet staat met de mensenrechten, wordt gedeeld door haar belangrijkste bondgenoten. Wat Hirsi Ali van hen onderscheidt, zijn haar theatrale talenten.

Het netwerk
NRC-columnist en hoogleraar Afshin Ellian: ‘Politiek is al vanaf de oude Grieken theater. Welsprekendheid is de kern: tot wie moet je je richten en hoe? Op welk moment? Pathos! Ayaan is een nieuwe, authentieke persoonlijkheid. Als ik haar Engels hoor praten, dan hoor ik Afrika, een Afrikaanse stem. En het is de stem die adem blaast in de letter.’

Het netwerk
Hirsi Ali besteedt veel zorg aan haar openbare optredens. Dat geldt niet alleen voor de teksten die ze uitspreekt, maar ook voor haar presentatie en haar verschijning. Ze is goede maatjes met couturiers als Viktor & Rolf.

Het netwerk
Haar eerste baas, directeur Paul Kalma van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA, omschrijft Hirsi Ali als een sterke, onafhankelijke persoonlijkheid die op eigen kracht denkt en schrijft. Hij ontkent dat Hirsi Ali, zoals vaak wordt gedacht, een instrument zou zijn in de handen van anderen die minder mediageniek zijn dan zijzelf. Eerder is het omgekeerde het geval.

Het netwerk
Sommigen uit haar directe omgeving zien haar als een harde politieke professional die briljant kan improviseren en geen moeite heeft haar standpunt aan de omstandigheden aan te passen. ‘In Berlijn pleitte ze voor het recht op belediging van moslims. Een dag later is ze in Brussel, waar ze – op uitnodiging van de Belgische liberale partij – opriep de partij van Filip Dewinter, Vlaams Belang, te verbieden’, zegt een geoefende Ayaan-watcher.

Het netwerk
Het scheppen van voldongen feiten is een belangrijk wapen uit de politieke gereedschapskist van Hirsi Ali. Zo dwong zij via een interview in NRC Handelsblad in het voorjaar van 2005 bij minister Donner een permanente verblijfplaats in een beveiligd appartement af.

Het netwerk
Haar persoonlijk medewerker bij de VVD-fractie Iris van den Berg wijst op een andere kant van Hirsi Ali: ‘Zij is zo ongelofelijk innemend en beschaafd, dat iedereen daarvan onder de indruk is.’

Het netwerk
Hirsi Ali is in alle omstandigheden wellevend en beheerst. Schelden of klagen doet ze niet. Ze laat de buitenwereld niets merken van stress, die zich bij haar uit in nauwelijks kunnen slapen en eten. Ze laat evenmin merken dat de bedreigingen haar soms nachtmerries bezorgen. Ze is, kortom, een professional.

Het netwerk
Hoe het team-Ayaan op volle kracht werkt, is goed te zien in de slotscènes van haar politieke loopbaan.

Het netwerk
Het is 27 april 2006. Zembla-regisseur Jos van Dongen komt naar het gebouw van de Tweede Kamer om het ruwe materiaal te laten zien van de documentaire De Heilige Ayaan. De film zal op 11 mei worden uitgezonden. Aan het eind van de bijeenkomst, waarbij Hirsi Ali voor de camera op de beelden heeft gereageerd, is de sfeer gespannen. Van Dongen zegt tegen Hirsi Ali: ‘Het is eigenlijk jammer dat je mee wilde werken.’ Als zij had geweigerd aan de uitzending mee te werken, was dat hem beter uitgekomen.

Het netwerk
Het was Hirsi Ali en haar medewerkers duidelijk dat Zembla van plan was een uitzending over haar te maken waarin zij er niet goed vanaf zou komen. Het was tijd voor pre-damage control. De schade die Zembla zou kunnen toebrengen aan het imago van Hirsi Ali moest beperkt worden, nog vóór de uitzending. Hirsi Ali vertrok op 28 april naar de Verenigde Staten, voor een tournee om haar essaybundel The Caged Virgin te promoten. Ze belde daar met invloedrijke vrienden: columnist Leon de Winter van Elsevier eneurocommissaris Neelie Kroes. Ook NOVA-correspondent Twan Huys werd gebeld: er werd geregeld dat Hirsi Ali op de avond van de Zembla-uitzending vanuit New York op televisie zou kunnen reageren. Ook werden door het team-Hirsi Ali publicaties en beelden opgevraagd waarin zij openlijk sprak over haar verzonnen asielverhaal.

Het netwerk
Op 11 mei reageerde Hirsi Ali zoals gepland vanuit New York in NOVA. Er was voor gezorgd dat het programma de beschikking had over de band van Barend & Van Dorp uit 2002, waarop Hirsi Ali openlijk vertelde over het feit dat ze lang in Kenia had gewoond, en gelogen had bij haar asielaanvraag. ‘Ik ben de grootste gelukszoeker’, zei ze.

Het netwerk
Over de fall-out na Zembla maakte Hirsi Ali zich geen zorgen. Ze vertelde ons op 12 mei: ‘Mijn enige zorg is mijn huisvesting.’ Vanwege het verplichte vertrek uit haar beveiligde Haagse woning had Hirsi Ali in de Verenigde Staten contact gezocht met Neelie Kroes. Die regelde met vice-premier Gerrit Zalm dat Hirsi Ali niet begin 2007 (zoals ze van plan was), maar al per 1 september 2006 naar Washington kon vertrekken.

Het netwerk
Maandag 15 mei. Hirsi Ali werkte thuis met haar persoonlijk assistent Iris van den Berg en persvoorlichter Ingrid Pouw aan haar afscheidsspeech. Ze wilde haar vertrek per 1 september bekendmaken. Er was telefonisch overleg met publicisten Paul Scheffer en Leon de Winter en met (toenmalige) Trouw-redacteuren Chris Rutenfrans en Jaffe Vink.

Het netwerk
Om tien uur meldde het NOS Journaal dat minister Verdonk had geconstateerd dat Hirsi Ali nooit Nederlandse is geweest. Hirsi Ali belde die avond nog met haar advocate Britta Böhler. Ze besloot de volgende dag dat ze niet tot 1 september zou wachten, maar dat ze onmiddellijk haar ontslag in zou dienen als lid van de Tweede Kamer.

Het effect

Het effect
Ayaan Hirsi Ali heeft veel geroepen, maar weinig bereikt. Dat denkt bijna iedereen. Maar is dat wel zo? Als VVD-Kamerlid diende Hirsi Ali vijftien moties in, waarvan er dertien zijn aangenomen. Haar Kamerwerk was vooral gericht op het verbeteren van de positie van slachtoffers van genitale verminking, huiselijk geweld en eerwraak.

Het effect
Kamerleden als Boris Dittrich (D66) en Femke Halsema (GroenLinks) hielden zich in de jaren negentig al met huiselijk geweld en vrouwenbesnijdenis bezig, maar zij schrokken er voor terug de culturele component te benoemen.

Het effect
Hirsi Ali verbond dit geweld tegen vrouwen direct met de islam.

Het effect
Deze aanpak heeft volgens GroenLinks-Kamerlid Naïma Azough gewerkt. ‘Zonder de angst voor moslims waren deze onderwerpen niet belangrijk, maar na de aanslagen van 11 september 2001 zijn ze veel hoger op de politieke agenda gekomen. Er werd veel meer geld voor uitgetrokken. Bovendien zorgde Hirsi Ali ervoor dat de VVD met links op deze thema’s ging samenwerken.’

Het effect
Maar Azough vindt dat eerwraak, verstoting of vrouwenbesnijdenis niet simpelweg mogen worden gereduceerd tot de islam. ‘Het heeft te maken met een collectieve machocultuur waar eer centraal staat. Eergerelateerd geweld kwam en komt ook onder niet-moslims voor, bijvoorbeeld onder Italianen of christelijke Syriërs. Eerwraak heeft verder veel te maken met status. Hoogopgeleide Turken met een goed inkomen kunnen hun eergevoel aan hun welvaart ontlenen.’

Het effect
Hirsi Ali diende met succes moties in om landelijke registratie van eerwraak van de grond te krijgen, geld vrij te maken voor de slachtoffers van huiselijk geweld en om een integrale aanpak van het probleem te bewerkstelligen. Ze had daarover intensief overleg met vertegenwoordigers van de politie en de opvang, met minister Verdonk en collega-Kamerleden van verschillende partijen.

Het effect
Mariet Molenaar, projectleider Huiselijk en Eergerelateerd Geweld van de politie Amsterdam-Amstelland, werkte regelmatig samen met Hirsi Ali. Zij is positief over de aanpak van het oud-Kamerlid: ‘Ayaan heeft alle betrokken organisaties – de vrouwenopvang, de politie, de jeugdzorg en de gezondheidsdienst – bij elkaar gebracht. Zij heeft voorstellen gedaan om die diensten onder één dak onder te brengen. Daar zijn we nu mee bezig: er komen per regio gemeenschappelijke loketten. Onderzoek en registratie zijn op gang gekomen. Als er geen mensen zijn zoals Ayaan, schiet het niet op.’

Het effect
Ze wijst het verwijt van veel feministen dat Hirsi Ali over de hoofden van de moslima’s heen opereerde, van de hand. Hirsi Ali had wel degelijk contact met de moslima’s voor wie zij zei op te komen, zegt Mariet Molenaar: ‘Stille moslima’s die eigenlijk niemand meer hadden, wisten haar te vinden. Ze was het middelpunt van een groep vrouwen die voor hun familie op de vlucht was geslagen. Eén van hen woonde een jaar bij haar in huis. Maar die mensen zullen Ayaan nooit in het openbaar steunen. Als ze op tv komen, worden ze verstoten.’

Het effect
Wel vindt Molenaar dat Hirsi Ali moslima’s ‘weinig ruimte’ gaf als het om hun geloof ging. ‘Misschien was dat niet slim. Als je tegen katholieken zegt dat ze achterlijk zijn, proberen ze het tegendeel te bewijzen. Ze zeggen dan dat zij ook de pil gebruiken. Maar moslims trekken zich terug. Zij zeggen: mijn geloof is mijn geloof.’

Het effect
Dat moslimvrouwen Ayaan Hirsi Ali te confronterend vinden, blijkt ook uit een onderzoek van Yolanda van Tilborgh van de Universiteit van Amsterdam, dat dit najaar wordt gepubliceerd.

Het effect
Van Tilborgh interviewde zevenentwintig moslima’s met uiteenlopende achtergronden. Zij hebben het gevoel dat ze door Hirsi Ali consequent worden neergezet als slachtoffer van onderdrukking.

Het effect
Daardoor krijgen ze geen kans om zélf te bepalen wat er goed en slecht is aan hun mannen en familie, concludeert Van Tilborgh. ‘Zij zien hun rol als buitenstaanders door Hirsi Ali’s optreden eerder bevestigd, dan dat zij zich in hun positie geholpen voelen met haar kritiek.’

Het effect
Aleid van den Brink, directeur van Vrouwenopvang (blijf-van-mijn-lijf-huizen) Amsterdam, wijst op het verschil tussen het optreden van politici achter de schermen en in het openbaar. ‘Tijdens mijn ontmoetingen met Hirsi Ali bleek ze heel gedreven. Ze heeft een wetenschappelijke interesse. Ze vraagt voortdurend om cijfers: hoeveel van dit, hoeveel van dat? De indruk wordt gewekt dat ze maar wat roept, zonder zich te informeren. Dat kan ik absoluut niet beamen.’

Het effect
Tijdens openbare commissievergaderingen in de Tweede Kamer zag Van den Brink bij het oud-Kamerlid iets anders, namelijk één en al strijd. ‘Je moet toch ook zien dat je anderen meekrijgt. Dat is ook onderdeel van het politieke spel. Ayaan is niet een persoon die bindend werkt. Ik zou haar niet voor de klas zetten. Ze heeft geen grote didactische vermogens.’

Het effect
Dat bleek bijvoorbeeld tijdens die beruchte uitzending van NOVA, waarin Hirsi Ali met een aantal vrouwen in een opvangtehuis naar Submission keek. Van den Brink: ‘De afstand tussen haar leefwereld en die van die meisjes was enorm. Als je goed verstaan wilt worden in zo’n groep vrouwen, zal je je beter moeten inleven. Met ongeduld kan je mensen niet over de streep trekken.’

Het effect
Provocatie vindt Van den Brink daarbij helemaal geen raar of verkeerd politiek middel. Het heeft namelijk gewerkt. Hirsi Ali heeft met haar confronterende optreden zaken als vrouwenmishandeling, uithuisplaatsing van daders, eerwraak en genitale verminking, veel hoger op de politieke agenda gekregen.

Het effect
Van den Brink: ‘Dat is gelukt, ze heeft haar doel bereikt. Soms verbazen mij die heftige reacties die haar manier van doen oproept. Ze wijst mensen op dingen die ze liever niet willen zien. Maar ze stelt wel dingen aan de orde die gewoon waar zijn. Als ze onzin zou verkopen, zouden die reacties niet zo heftig zijn.’

Het effect
Aleid van den Brink vraagt zich dan ook af of Hirsi Ali als volksvertegenwoordigster wel de juiste persoon op de juiste plaats was. ‘Ze heeft zich niet opgesteld als vertegenwoordiger van de slachtoffers. Ze heeft zich tot de beleidsmakers gericht. Misschien is ze beter op haar plaats als publicist. De stukken die ze geschreven heeft, waren volgens mij invloedrijk. Haar stem heeft gewicht in het publieke debat. Ik hoop dat ze de vrouwenonderdrukking niet los laat, dat ze erover blijft schrijven.’

Het effect
Een rolmodel is de succesvolle asielzoekster Hirsi Ali nooit geworden, wel een succesvolle opinieleider.

Meer over