PostuumFranse oud-president Giscard d’Estaing

‘VGE’ (1926-2020): moderne, pro-Europese en centristische regent voelde zich uiteindelijk onbegrepen

De woensdag overleden Franse oud-president Giscard d’Estaing initieerde met de Duitse bondskanselier Schmidt een heropleving van het Europese integratieproject. In Frankrijk was hij een symbool van de vooruitgang en een man van het politieke midden.

Valéry Giscard d’Estaing in 2012. Beeld Leo-Paul Ridet / Getty
Valéry Giscard d’Estaing in 2012.Beeld Leo-Paul Ridet / Getty

‘Vandaag begint een nieuw tijdperk in de Franse politiek’, zei Valéry Giscard d’Estaing toen hij in 1974 werd geïnaugureerd. Grote woorden die in meerdere opzichten veelzeggend zijn. De woensdagavond op 94-jarige leeftijd overleden oud-president zal de geschiedenis in gaan als de man die Frankrijk op meerdere manieren moderniseerde, maar was ook een regenteske figuur die zijn verkiezingsnederlaag in 1981 nooit helemaal te boven wist te komen.

Met het overlijden van ‘VGE’ nemen de Fransen afscheid van de laatste nog levende 20ste-eeuwse president. Net als Jacques Chirac, die ruim een jaar geleden overleed, was Giscard in de Franse collectieve psyche de belichaming van een gedeelte van de 20ste eeuw.

Giscard d’Estaing was een telg uit een vooraanstaande bourgeois-familie die onder meer een veronderstelde buitenechtelijke dochter van Lodewijk XV tot haar voorouders mag rekenen. Nadat hij de meest prestigieuze scholen en universiteiten van Frankrijk had doorlopen, werd hij op zijn 33ste staatssecretaris van Financiën onder Charles de Gaulle, die hem ‘zijn beste muntmeester’ noemde. Toen hij vijftien jaar later de verkiezingen won, was hij met zijn 48 jaar de jongste Franse president. Dat zou hij blijven totdat Emmanuel Macron in 2017 op 39-jarige leeftijd werd verkozen.

Giscard in 1974 na zijn aftreden als minister van Financiën, klaar om een gooi te doen naar het presidentschap.  Beeld AFP
Giscard in 1974 na zijn aftreden als minister van Financiën, klaar om een gooi te doen naar het presidentschap.Beeld AFP

De centrum-rechtse liberaal Giscard was een hervormer die meeging met zijn tijd en politiek gestalte gaf aan de sociaal-maatschappelijke veranderingen die tijdens de Parijse studentenrevolte van mei 1968 waren ingezet. In de société libérale avancée, zoals hij de maatschappij die hij voor ogen had noemde, werd abortus gelegaliseerd en werden de mogelijkheden om een echtscheiding aan te vragen verruimd. Hij liet de meerderjarige leeftijd vervroegen van 21 naar 18 jaar en zorgde ervoor dat anticonceptiemiddelen als de pil werden vergoed.

Ook op technologisch vlak staat Giscard d’Estaing voor veel Fransen symbool voor vooruitgang. Zijn presidentschap kan worden gezien als het sluitstuk van de Trentes Glorieuses, de dertigjarige periode van ongekende economische vooruitgang en individuele voorspoed die volgde op de Tweede Wereldoorlog. Giscard investeerde volop in de tgv en in Minitel, de Franse voorloper van het internet. Onder zijn bewind koos Frankrijk voor kernenergie als belangrijkste energiebron en werden vanuit Frans-Guyana raketten van het door Frankrijk geïnitieerde Europese ruimtevaartprogramma Ariane de ruimte in gezonden.

Giscard ’Estaing (rechts vooraan) arriveert in november 1975 met (van links af) de Britse premier Harold Wilson, bondskanselier Helmut Schmidt en de Amerikaanse president Gerald Ford bij een economische top in Rambouillet. Beeld AFP
Giscard ’Estaing (rechts vooraan) arriveert in november 1975 met (van links af) de Britse premier Harold Wilson, bondskanselier Helmut Schmidt en de Amerikaanse president Gerald Ford bij een economische top in Rambouillet.Beeld AFP

Samen met de Duitse bondskanselier Helmut Schmidt was Giscard d’Estaing bovendien verantwoordelijk voor een heropleving van het Europese integratieproject, dat onder hun voorgangers Georges Pompidou en Willy Brandt enigszins was versloft. Onder Giscard en Schmidt, die vrienden waren, werd het Frans-Duitse motorblok weer op gang gebracht. Hij was een overtuigd Europeaan die aan de basis stond van de gemeenschappelijke muntunie, de Europese Raad en de verkiezingen voor het Europees Parlement.

VGE’s politieke val was het gevolg van een samenloop van omstandigheden. De eerste en tweede oliecrisis leidden tot een bruut einde van de naoorlogse economische vooruitgang. Frankrijk kreeg te maken met massawerkloosheid. Van 1974 tot 1981 verdrievoudigde het aantal werklozen.

Tegen het einde van zijn presidentschap nam bovendien de kritiek op Giscards regenteske, haast monarchale stijl toe. Hij probeerde dat imago van zich af te schudden door accordeon te spelen op de televisie en vuilnismannen uit te nodigen voor een ontbijt op het Elysée, maar dat soort opzichtige pogingen om over te komen als een man van het volk werden voornamelijk bespot.

1982: oud-president Giscard d'Estaing beloont een blinde accordeonist in de stad Colmar (in de Elzas).  Beeld AFP
1982: oud-president Giscard d'Estaing beloont een blinde accordeonist in de stad Colmar (in de Elzas).Beeld AFP

Vriend en vijand zagen Giscard d’Estaing als uitermate kundig bestuurder, maar aimabel was hij niet. ‘Zijn naasten hebben hem bewonderd, zeer weinigen hebben van hem gehouden’, schreef Le Monde. Zijn premier Raymond Barre noemde hem Narcissus. In 1979 kwam bovendien aan het licht dat Giscard twee diamanten had aangenomen als gift van de dictatoriale leider van de Centraal-Afrikaanse Republiek, Jean-Bedel Bokassa.

Giscard d'Estaing in 1975 met de Marokkaanse koning Hassan II. Beeld AFP
Giscard d'Estaing in 1975 met de Marokkaanse koning Hassan II.Beeld AFP

Zijn verkiezingsnederlaag tegen de socialist François Mitterand zag hij volstrekt niet aankomen, bekende hij later in zijn memoires. Het leidde tot een trauma dat nooit echt geheeld is. Met name het feit dat zijn gewezen premier Jacques Chirac, die het in de eerste verkiezingsronde ronde tevergeefs tegen Giscard en Mitterand had opgenomen, zijn achterban niet opriep in de tweede ronde op hem te stemmen, heeft VGE als een dolksteek in de rug ervaren.

De rest van zijn lange publieke leven kan worden beschouwd als één grote poging zichzelf te rehabiliteren. Het maakte dat hij als groot staatsman toch een onbegrepen en zelfs wat tragische figuur werd. Dat de Fransen (en de Nederlanders) in 2005 nee zeiden tegen de Europese Grondwet waarvoor hij vurig campagne had gevoerd, deed dat beeld geen goed.

Giscard geloofde heilig in het politieke midden, dat volgens hem de toekomst had. Dat meer dan 35 jaar na zijn aftreden opnieuw een jonge, liberale, centristische politicus president werd ten koste van kandidaten van de traditionele linkse en rechtse partijen, kan worden gezien als bewijs van het feit dat de geschiedenis rijmt. ‘De richtlijnen die hij aan Frankrijk heeft gegeven wijzen ons nog steeds de weg’, zei Emmanuel Macron na het overlijden van zijn verre voorganger.

Meer over