Theatermaker Jan Ritsema (1945-2021) schreef geschiedenis met invloedrijke voorstellingen

Jan Ritsema in 2014. Beeld Ivo van der Bent
Jan Ritsema in 2014.Beeld Ivo van der Bent

Hij moest ‘stimulator’ heten, want ‘regisseur’, dat was in de theaterwereld van de jaren zeventig en tachtig een veel te ondemocratische term. Maar het lijdt geen twijfel dat Jan Ritsema, die zondagavond is overleden, een stuwende kracht was achter belangrijke Nederlandse theaterinnovaties, toonaangevende gezelschappen en invloedrijke voorstellingen. Zo was hij in 1985 oprichter van gezelschap Mugmetdegoudentand, en in 1987, samen met Gerardjan Rijnders, van Toneelgroep Amsterdam (tegenwoordig ITA). Ook was hij van grote invloed op het Werkteater, waar hij onder anderen samen met Joop Admiraal de beroemde solo U bent mijn moeder maakte. In België was hij betrokken bij de dansopleiding P.A.R.T.S van Anne Teresa de Keersmaeker. Zelf was Ritsema ook actief als acteur, danser en theaterdocent en zestien jaar lang uitgever van theater- en filmboeken.

Ritsema was de zoon van een Groningse fabrikant. Na de mulo ging hij varen en doorliep de militaire dienst. In 1971 behaalde hij zijn diploma als docent dramatische vorming aan de Academie voor Expressie door Woord en Gebaar. Vervolgens belandde hij in het toen vooruitstrevende studententoneelcircuit.

In 1983 benaderde Joop Admiraal hem voor de begeleiding van U bent mijn moeder, waarin Admiraal afwisselend zichzelf en zijn dementerende moeder speelde. Vorig jaar vertelde Ritsema nog in de Volkskrant dat hij daar aanvankelijk weinig voor voelde. ‘Oei, was mijn eerste reactie, ik heb helemaal geen zin in een sociaal drama over zieke moeders!’ Hij deed het toch, en U bent mijn moeder werd een van de belangrijkste voorstellingen in de Nederlandse theaterhistorie.

Zo schreef Ritsema vaker geschiedenis. Veelgeroemd is de voorstelling Het (1986) van Maatschappij Discordia, naar de roman Het beest in de jungle van Henry James. Legendarisch werd ook Wittgenstein Incorporated (1989), een solo van Johan Leysen over Ludwig Wittgenstein, die twintig jaar later met al evenveel succes werd hernomen. In 1994 maakte Ritsema met de Amerikaanse acteur Ron Vawter, oprichter van The Wooster Group, het spraakmakende Philoktetes Variations, waarbij de aan aids lijdende Vawter op toneel openlijk de vlekken op zijn zieke lichaam toonde.

Op zijn 50ste begon Ritsema zelf nog een carrière als danser. In 2006 verhuisde hij naar Frankrijk en richtte in een klooster nabij Reims het PerformingArtsForum (PAF) op, een ontmoetingsplek voor kunstenaars, filosofen en wetenschappers.

In het interview met de Volkskrant vorig jaar toonde Ritsema zich aan de telefoon vanuit Frankrijk broos, maar tevreden. ‘Ik lijd aan zes ziektes’, zei hij, ‘maar beleef toch de gelukkigste tijd van mijn leven.’ Jan Ritsema is 76 jaar geworden.

Meer over