Poolse pressie schaadt Merkel, hoopt de SPD

Duitse regering moet omstreden bestuur benoemen van stichting rond ‘verdrevenen’...

BERLIJN Je zou verwachten dat een Duitse stichting die luistert naar de naam ‘Vlucht, Verdrijving en Verzoening’ geen aanstoot in de buurlanden zou geven. Je zou ook verwachten dat de samenstelling van het bestuur van die stichting een Duitse aangelegenheid is.

Maar de stichting met de politiek-correcte naam belast de verhoudingen tussen Duitsland en Polen al geruime tijd, en heeft een politieke betekenis gekregen die niet langer in overeenstemming is met haar bescheiden doelstelling: aandacht vragen voor de verdrijving van 15 miljoen Duitsers uit Oost- en Midden-Europa in de jaren na de Tweede Wereldoorlog – waarbij naar schatting twee miljoen mensen om het leven zijn gekomen.

De meeste Europese landen waar tot 1945 grote Duitse minderheden hebben geleefd, erkennen de legitimiteit van de stichting en de opdracht die ze zich heeft gesteld. Maar in Polen worden pogingen de grootste volksverhuizing uit de geschiedenis aan de vergetelheid te ontrukken al gauw opgevat als een manifestatie van ‘Duits revisionisme’ of ‘revanchisme’.

Met zielige verhalen over de ‘verdrevenen’ – die in Polen doorgaans als migranten worden aangeduid – zouden de Duitsers de aandacht willen afleiden van de eigen misdragingen, en daarmee het pad willen effenen naar schadeclaims of grenscorrecties. Deze angst wordt gevoed door de Preussische Treuhand: een nietige vereniging die zich (vooralsnog vergeefs) inzet voor de restitutie van onroerend goed aan onteigende Duitsers of hun nazaten.

Hoewel de stichting Vlucht, Verdrijving en Verzoening zich niet exclusief op de bestudering van Duits leed wil toeleggen en zich van de Preussische Treuhand distantieert, werd ze in Polen lang als voorbeeld van Duitse onverbeterlijkheid aangemerkt. Pas de huidige minister-president, Donald Tusk, staakte – tot misnoegen van veel ‘nationaal-voelende’ Polen – het verzet tegen de stichting.

Wladyslaw Bartoszewski, hoogbejaard Holocaustoverlevende en regeringsgevolmachtigde voor de Pools-Duitse betrekkingen, maakte vorige week echter in Berlijn duidelijk dat één persoon onder geen beding deel mag uitmaken van het stichtingsbestuur: de 65-jarige Erika Steinbach, voorzitter van de grootste belangenorganisatie van Duitse verdrevenen – de Bund der Vertriebenen – en lid van de CDU-fractie in de Bondsdag.

In 1990 heeft zij zich uitgesproken tegen erkenning van de Oder-Neisse grens – de huidige Duitse oostgrens. Later uitte ze haar twijfels over toetreding van Polen tot de Europese Unie. Sindsdien belichaamt de rijzige blondine, die in een satirisch blad als SS’er werd afgebeeld, in Poolse ogen zo’n beetje alle Duitse ondeugden. Volgens Bartoszewski zou een benoeming van Steinbach tot bestuurslid van de stichting even ongepast zijn als de benoeming van Holocaustontkenner Richard Williamson tot gezant van het Vaticaan in Israël.

Steinbach was naar eigen zeggen bereid van haar kandidatuur af te zien om de stichting, waarvoor ze zich jarenlang heeft ingespannen, niet met een Duits-Poolse controverse te belasten. Het bestuur van de Bund der Vertriebenen houdt echter aan de voordracht vast. Daarmee plaatst het de regering – die over de samenstelling van het bestuur moet beslissen – voor een lastig dilemma.

Overname van de voordracht van Steinbach zou door Polen, waarmee de betrekkingen na de ‘ijstijd’ onder de regering-Kaczynski min of meer zijn genormaliseerd, als een onvriendelijke daad worden opgevat. Als bondskanselier Merkel echter zwicht voor de Poolse druk – volgens Steinbach chantage – zou ze (niet voor het eerst) het misnoegen van de conservatieve CDU-vleugel wekken.

Het liefst zou Merkel de kwestie tot de Bondsdagverkiezingen in september voor zich uit schuiven – een vorm van crisismanagement waarin ze volgens haar critici uiterst bedreven is geraakt. Coalitiepartner SPD wil haar echter snel de knoop laten doorhakken, in de wetenschap dat ze hiermee hoe dan ook electorale schade oploopt. Als Merkel – wat vrijwel niemand verwacht – in het voordeel van haar partijgenote beslist, zullen de SPD-ministers de benoeming vermoedelijk alsnog verijdelen.

Steinbach is naar eigen zeggen vooral ontgoocheld door het feit dat Duitse politici zich door de Polen laten souffleren, en door het feit dat niemand tegen de vergelijking met Williamson heeft geprotesteerd. En dat terwijl de Polen veel minder ver zijn met de verwerking van hún verleden. ‘Polen koestert het zelfbeeld van een natie van slachtoffers dat anderen nooit onrecht heeft aangedaan. Als dat zelfbeeld afbrokkelt, doet dat altijd pijn.’

Meer over