Televisie

Paul de Leeuw wordt 60 jaar. Is de tv-maker die taboes slechtte ingehaald door de tijd?

Vrienden en collega’s reflecteren op de kwaliteiten van Paul de Leeuw, een van de grootste tv-makers van Nederland. ‘Hij kan ontroeren, prikken, boos worden en amuseren – het hele klavier.’

Abel Bormans
Paul de Leeuw Beeld Lin Woldendorp
Paul de LeeuwBeeld Lin Woldendorp

Dat hij niet meer met dezelfde egards wordt behandeld als voorheen, werd Paul de Leeuw duidelijk toen hij het eisenpakket las waaraan de pilot van zijn programma Busje komt zo moest voldoen. Lachend somt hij het lijstje op. Het moest een jonger publiek aanspreken. Het programma moest uit vaste onderdelen bestaan. Er mochten geen oudere artiesten worden uitgenodigd. En o ja, of het programma alsjeblieft niet te lang kon duren.

De televisiewereld is onmiskenbaar veranderd. En daarmee ook de rol van Paul de Leeuw, vertelt hij in restaurant Rust Wat in Blaricum. Zijn glimlach onthult berusting. Dat komt, zegt hij, omdat Busje Komt Zo op lovende kritieken kon rekenen. ‘Je bent zo goed als je laatste programma. Vlak na Op1 (in 2021 presenteerde De Leeuw voor korte tijd samen met Astrid Joosten de vrijdagavond van Op1, red.) had ik hier anders gezeten.’

Busje komt zo is De Leeuws jongste programma: met een busje doorkruist hij het land, op uitnodiging van mensen die geen idee hebben wat ze te wachten staat. Van tevoren liet hij weten dat mocht het geen succes worden, hij zou stoppen met amusementsprogramma’s.

‘Een geslaagde snelkookpan van meligheden’, luidde het oordeel van NRC-televisierecensent Arjen Fortuin. Hoogtepunt was de aflevering met zangeres Adele, met wie hij — hij interviewde haar vaker — nog altijd een aanstekelijke duo bleek te vormen. De aflevering trok ruim 1 miljoen kijkers.

Daarmee stond de voormalige publiekstrekker weer even volop in de schijnwerpers. In zijn hoogtijdagen keken tot twee miljoen mensen naar zijn programma’s. Hij won alle prijzen die er te winnen zijn: De Bronzen Roos van het televisiefestival van Montreux (voor de aflevering met zanger en aids-patient René Klein van De Schreeuw van De Leeuw in 1992), twee Nipkowschijven (in 1993 voor De Schreeuw van De Leeuw en in 2004 voor PaPaul) en de Gouden Televizierring (voor Mooi! Weer De Leeuw in 2008).

Volgende week wordt hij 60. Er komt een tweede seizoen van Busje komt zo, daarna is het afwachten. De kans is klein dat hij met nog een nieuw programma komt waarin hij zelf de hoofdrol vervult, zegt hij. Hij heeft er vrede mee. ‘Ik heb net twee nieuwe concepten bedacht voor programma’s, mochten die doorgaan, dan zullen die door anderen worden gepresenteerd.’

Kookboek

Hij doet genoeg andere dingen. Zo schuift hij geregeld aan bij Vandaag Inside, de talkshow van Johan Derksen en René van der Gijp. De afgelopen week bracht hij het kookboek Moeten, mogen & uitsloven uit met zijn zoon Kas. Ook maakt hij een wekelijkse podcast (De Leeuw lult verder), werkt hij aan een nieuwe theatershow en brengt hij als zanger ook zo nu en dan nog een nummer uit.

Al decennialang hoort Paul de Leeuw dat zijn uiterste houdbaarheidsdatum in zicht is. ‘De manier waarop Paul de Leeuw televisie maakte was zo uitgesproken en zo afwijkend van de reguliere manier van televisie maken, dat je met hem onvermijdelijk afkoerste op een vorm van verzadiging. Dat had niet zozeer met hem als persoon te maken als wel met de stijl die hij beoefende.’ Aldus Joost Zwagerman in augustus 2003, in een interview met Vara TV Magazine in aanloop naar hun gesprek bij het tv-programma Zomergasten.

Herhaaldelijke opmerkingen dat zijn tijd is geweest en dat hij zich opnieuw zou moeten uitvinden, deden De Leeuw vaak pijn. ‘Paul is deep down een onzeker mens’, zegt vriendin Astrid Joosten. ‘Tijdens onze avondjes uit kan hij het heel erg hebben over de kritiek die hij krijgt. Over de angst dat men op hem is uitgekeken.’

Tegenwoordig is er meer acceptatie bij De Leeuw: ‘Als je zo jong bent begonnen, is er op een gegeven moment sprake van verzadiging. Toen ik jong was keek ik ook naar 60-jarigen op televisie met de gedachte: wat doen zij daar in godsnaam nog?’

Hij is bij velen geliefd en wordt door sommigen gehaat – iedereen heeft wel een mening over Paul de Leeuw. Het kenschetst zijn statuur. ‘Hij heeft geschiedenis geschreven als een van de beste Nederlandse televisiemakers ooit’, vindt Frans Klein, directeur Video bij de Nederlandse Publieke Omroep.

Ter gelegenheid van zijn 60ste verjaardag ontleden we het televisie-icoon Paul de Leeuw aan de hand van vier succesfactoren (en we vragen ons af waarom die met het verstrijken van de jaren aan kracht verloren).

Paul de Leeuw Beeld Lin Woldendorp
Paul de LeeuwBeeld Lin Woldendorp

1. Improviserende, directe televisie

Als jonge presentator ging Astrid Joosten geregeld op de tribune zitten van de Watertorenstudio om te kijken hoe Paul de Leeuw die bijzondere televisie precies maakte. ‘In de studio heb je het overzicht. Je zag gewoon dat de cameraman gereed stond om elk moment achter Paul aan naar buiten te rennen. Paul overtrad alle televisiewetten.’

‘Zijn grootste talent is om onder alle omstandigheden, met dank aan zijn haarscherpe intuïtie, te kunnen improviseren’, beaamt Cornald Maas, vriend en oud-collega. Hij herinnert zich hoe in een vergadering van het programma De Schreeuw van de Leeuw de redactieleden worstelden met ‘overblijfselonderwerpen’. Iets met twee clowns, nudisten, een zigeunerorkest en breiende dames. ‘Op het laatste moment bedacht Paul om ze allemaal tegelijk op het podium te laten komen. Hij zei: we maken een kakofonie die zijn weerga niet kent en noemen het Tien Jaar Lubbers.’ Zo werd een loopje genomen met de no-nonsensehouding die de toenmalige premier voorstond. Maas: ‘Joop van Tijn, toenmalig hoofdredacteur van Vrij Nederland , schreef dat hij het een geweldig commentaar op de Nederlandse samenleving vond, terwijl het dus min of meer een toevalstreffer was geweest.’

Zo nu en dan leidde deze directe, onverwachte televisie tot schandalen. Zoals de keer dat een zich ‘vegan streaker’ noemende activist tijdens een live-uitzending de studio binnenkwam en De Leeuw abrupt diens string probeerde los te trekken. Het leidde tot een rechtszaak. Of toen De Leeuw een kandidaat opeens in een toren van champagneglazen gooide. Dat leverde een bebloede hand op.

‘Als Paul in een keurslijf moet dan mislukt het’, zegt Cornald Maas. Maas had al zijn twijfels of het een goed idee was om Op1 te gaan presenteren. ‘Paul wil ontregeling, reuring, vermaak. En hij zegt wat in hem opkomt.’ Dat bleek toen Rutte III viel over de toeslagenaffaire. Aan tafel zaten Wopke Hoekstra, Gert-Jan Segers en een slachtoffer van de toeslagenaffaire, hoofdpersonen in de affaire, met ernstige gezichten. De Leeuw opende het programma met een brede grijns en vroeg meteen tien seconden hoe het met de vrouw van Hoekstra ging. ‘Met Liselot is het goed, ja’, reageerde Hoekstra ietwat verbaasd. Aan de gedupeerde van de toeslagenaffaire vroeg hij of ze ‘er vrede mee heeft. Of wel, of niet, of wel?’.

De Leeuw: ‘Ik wilde die uitzending helemaal niet doen. Ik zei nog: bel Jeroen Pauw maar. Maar bij de hoofdredactie zeiden ze: Tijs van den Brink moet het Songfestival kunnen doen en jij de politiek. Terwijl je eigenlijk op zo’n dag een scherpe, inhoudelijke interviewer nodig hebt.’

Maas: ‘Paul is heel associatief. En heeft een zekere roekeloosheid daarin.’ Dat bleek bij Op1 niet te werken. Sander van den Eeden, die eerder met De Leeuw samenwerkte voor het programma Pau!l had als producent non-fictie bij Bnnvara een rol in de aanstelling van De Leeuw en Joosten bij Op1: ‘We hadden bedacht om op vrijdagavond iets luchtiger het weekend in te gaan. Maar de dagelijkse actualiteit – de toeslagenaffaire, corona, de formatie - bleek geen ruimte te bieden voor zo’n invulling. Paul en Astrid hebben het vrijdagavondgevoel er echt ingebracht, alleen werkte dat voor het programma niet optimaal.’

2. Confronterende, grove humor

De Leeuw-humor is direct, op het scherp van de snede. Het doel: uit evenwicht brengen en de grenzen van het betamelijke opzoeken.

Toen hij zangeres Anneke Gröhnloh ooit neerzette als een seksverslaafde alcoholist, kostte hem dat een rechtszaak.

Alida Bosshardt, beter bekend als Majoor Bosshardt van het Leger des Heils, vertrouwde De Leeuw eens geruststellend toe dat ze elkaar in het hiernamaals opnieuw zouden treffen. De Leeuw, niet gevoelig voor hoogdravendheid: ‘Ja, u kunt mij waarschijnlijk vinden bij de snackbar.’

Je vindt het leuk of je vindt het niet leuk. De Leeuw verwierf er faam mee en kwam er ook opvallend vaak mee weg. ‘Ik was de homoseksueel, die dikkig en kalend was, en niet de knapste’, zegt hij daarover. ‘Daarom kon ik me veel meer permitteren. Omdat ik óók kwetsbaar was.’ De pretoogjes en de onschuldige gelaatsuitdrukking deden de rest.

Ook is het volgens De Leeuw altijd duidelijk geweest dat hij, uiteindelijk, aan de ‘goede kant’ staat. Daarmee bedoelt hij: betrokken, tolerant en aan de progressieve kant van het politieke spectrum.

De formule heeft last van de tijdgeest. De Leeuw is niet meer de enige die op tv grof en direct is. ‘In de jaren negentig was ik een van de weinigen. Nu doet iedereen dat.’ En zijn speelruimte wordt kleiner. ‘We zijn ook preutser geworden. Dat komt door de woke- en cancelcultuur.’

Bij Op1 raakte De Leeuw in opspraak in een discussie over de bereidheid van mensen zich aan de coronamaatregelen te houden. Daarbij maakte hij een grap over de mentaliteit van Aziaten: ‘Die doen gelijk wat de baas zegt.’ De Leeuw bood daarop zijn excuses aan. ‘Een medewerker van een jongere generatie die bij Op1 werkte, zei dat hij er moeite mee had. Dan moet je daar iets mee doen.’

‘Paul is een flapuit’, zegt Van den Eeden. ‘Deze tijd vraagt om eerst nadenken voordat je live op tv iets zegt.’

De meeste last ondervindt De Leeuw van een grap (of beter gezegd: parodie) uit het verleden. Tijdens een uitzending van De Schreeuw van de Leeuw in 1993 wilden De Leeuw en zijn redactieleden aan de kaak stellen hoe schaamteloos sommige ouders hun kinderen inzetten (of laten misbruiken) voor talentenshows. Terwijl het jongetje Kees Groenteman een liedje probeert te zingen, betast De Leeuw hem en geeft hij hem kusjes.

Op sociale media en roddelkanalen – waar weinig moeite wordt gedaan het fragment in zijn context te plaatsen – wordt tot op de dag van vandaag schande gesproken van deze ‘pedofilie’. ‘We hebben dat toentertijd nog vijf keer in Ahoy opgevoerd’, zegt De Leeuw. ‘Toen vond iedereen dat grappig. Prima dat die humor nu niet meer kan. Maar op internet is opgeroepen om mij te lynchen. Daar werd ik echt een beetje bangig van. Het wordt enorm uit zijn verband gehaald door het filmpje te vertragen, met sentimentele muziek er onder, dan vind ik het zelf ook een beetje engig. Maar dat is niet wat het is.’

De Leeuw: ‘Ik heb het erover gehad met Kees. Hij vroeg: moet ik een statement maken? Maar je houdt het toch niet meer tegen. Op een gegeven moment kwam ik erachter dat mijn kinderen het ook wisten. Zij zeiden: er klopt geen jota van. Sindsdien ben ik er iets rustiger onder.’

Zelf is De Leeuw ook anders gaan kijken naar de grenzen van de humor. ‘Ik denk nu langer na voordat ik bijvoorbeeld iemand fatshame.’ Toen Rutger Castricum laatst een mislukte grap maakte over een jonge politica met een hoofddoek, sprong De Leeuw voor haar in de bres.

Van den Eeden: ‘Paul is getrouwd met een man en heeft geadopteerde kinderen van kleur; zijn bewustwording van uitsluitingsmechanismen heeft een ontwikkeling doorgemaakt. Paul heeft het leven ook geleefd.’ Joosten: ‘Iemand als Youp van ’t Hek blijft stug doorgaan met spreken over ‘pisnichten’. Paul is anders. Hij omarmt de tijdgeest.’

Paul de Leeuw Beeld Lin Woldendorp
Paul de LeeuwBeeld Lin Woldendorp

3. Hij beheerst alle disciplines en bespeelt alle emoties

Totaalartiest, omnivoor, duizendpoot. Zomaar wat woorden waarmee kenners en intimi De Leeuw omschrijven. Hij is presentator, maker, acteur, komiek, zanger en interviewer. Maar belangrijker nog, zegt Van den Eeden: ‘Hij kan ontroeren, prikken, boos worden, geëmotioneerd raken en amuseren. Hij bespeelt het gehele klavier.’

Dat doet De Leeuw zonder de makkelijke weg te kiezen: hij wordt nooit larmoyant. Een voorbeeld. Toen De Leeuw de Beeld en Geluid Oeuvre Award 2016 won was hij de te gast bij RTL Late Night, gepresenteerd door Humberto Tan. Als verrassing was de vader van René Klijn uitgenodigd. 23 jaar daarvoor maakte De Leeuw zijn waarschijnlijk bekendste uitzending ooit. Vriend en vijand zijn het erover eens: aids kreeg in Nederland een gezicht doordat de doodzieke René Klijn bij De Schreeuw van de Leeuw zijn verhaal kwam doen. Door de uitzending scoorde Klijn destijds postuum een nummer 1-hit: Mr. Blue. Zoals Klijn senior terecht opmerkte: De Leeuw heeft zijn zoons droom om beroemd te worden in vervulling laten gaan.

Een emotioneel weerzien dus, waarbij De Leeuw de verwachtingen weer eens wist om te keren, zoals Frans Klein het noemt. Met een kwinkslag ontweek hij het sentimentele. Nadat zachte pianomuziek was ingezet: ‘Ik hoef nu niet te zingen, toch?’

Zijn optreden met René Klijn was onderdeel van het typische Vara-amusement van de jaren negentig en jaren nul. Totaalamusement, maar met inhoud, aldus Frans Klein.

De klassieke zaterdagavond-tvshow die hele gezinnen voor de buis trok, heeft het momenteel lastig, erkent Klein: ‘Competitieve programma’s zoals Heel Holland Bakt of Wie is de Mol? zijn modieuzer.’ Maar, zegt Klein, ‘Sommige concepten hebben een levenscyclus. Ik denk dat tv-shows ook weer terug kunnen komen.’

Daarnaast: veel jongeren kennen Paul de Leeuw simpelweg niet meer, erkent hij ook zelf. De ouderwetse kijkersalliantie van kind, ouder, opa en oma weet De Leeuw (en met hem vele anderen) niet meer te trekken. Klein: ‘We hebben van doen met concurrentie met andere platforms, zoals YouTube en TikTok.’ De Leeuw: ‘Mijn kinderen zitten zaterdagavond ook niet meer standaard voor de televisie.’

4. Doorbreken van taboes

‘Is Paul de Leeuw een exponent van een nieuwe generatie cabaretiers, die zich meer bekommert om het welzijn binnen de vier eigen muren dan om de boze buitenwereld?’, vroeg HP-journalist Tom Rooduijn zich in augustus 1986 af. Een gebrek aan maatschappelijk engagement werd Paul de Leeuw aan het begin van zijn carrière vaker verweten. Aan dat beeld droeg hij zelf bij. ‘Homo’s die een nieuwe actiegroep oprichten, die weer een nieuw monument ergens in Oldenzaal-West willen, dat vind ik trutten’, zei hij in een interview met Elsevier in december 1992.

De ironie wil dat De Leeuw zelf nu als monument voor homo-emancipatie wordt gezien. Volgens De Leeuw zit het zo: ‘Ik wilde vroeger niemand iets opdringen. Maar ik wilde wel dat er normaal werd gedaan over het feit dat ik op mannen val.’ Wellicht dat die benadering (‘normalisering zonder franje’) juist hielp bij de emancipatie anno jaren negentig.

‘Maar’, zegt Cornald Maas, ‘hij heeft ook bijgedragen aan de bewustwording voor het lot van ouderen, verstandelijk gehandicapten, blinden, doven, mensen met een erectiestoornis, noem het maar op. We zaten in de vrije jaren negentig. We zochten bewust naar de randjes. Welke taboes zijn er nog meer? We hadden de behoefte om de boel op te porren, op de kop te zetten.’

‘Ik ken Paul niet als iemand die per se de wereld wil veranderen’, nuanceert Van den Eeden. ‘Wel als iemand die voor mensen opkomt en altijd origineel wil zijn. Daardoor veranderde de wereld een klein beetje mee.’

Dat een emancipator zich nu terugvindt aan tafel bij Derksen en Van der Gijp zal bij sommigen de wenkbrauwen doen fronsen. De Leeuw: ‘Zij zeggen natuurlijk wel dingen die anderen niet durven te zeggen. Maar ik doe eerder mee omdat ik het spannend vind. En vanuit de gedachte: if you can’t beat them, join them.

De Leeuw is waarschijnlijk niet meer de geschikte man om de taboes van de nieuwere generaties te doorbreken: taboes die van doen hebben met bijvoorbeeld vrouwelijke seksualiteit, transgender personen of racisme. De Leeuw: ‘Het zou ook wel gênant zijn als ik dat nog moest doen.’ Tevreden keek hij toe hoe Tim Hofman namens een nieuwe generatie het seksueel grensoverschrijdend gedrag bij The Voice aankaartte.

De Leeuw: ‘Bij de documentaire De roze revolutie van Michiel van Erp, over homo-emancipatie, werd door de jongere generatie gezegd: Bedankt voor wat jullie hebben gedaan — en daar bedoelden ze ook mij mee — maar we gaan nu even een tandje erbij zetten. Dat vond ik erg goed. En dat emotioneerde me.’

—--------

Het beste en het slechtste

Zaterdag zendt NPO 1 om 21.32 uur de door Hetty Nietsch (Bnnvara) gemaakte documentaire Paul de Leeuw 60 jaar! uit. Vakgenoten als Youp van ’t Hek, Peter van der Vorst en Simone Kleinsma blikken terug op iconische momenten uit zijn carrière. Hoogtepunt vormen de beelden uit het programma De schreeuw van de Leeuw (1990-1994). Met René Klijn, Bob de Rooij (De Leeuws bekendste typetje) en een uitzending over kunstgebitten — ‘de allerslechtste uitzending die we ooit maakten’, aldus oud-redacteur Michiel van Erp.

Johan Derksen

Bij Vandaag Inside bewijst Paul de Leeuw een van de weinigen te zijn die Johan Derksen van repliek kan dienen. Het wordt door de besnorde voetbalanalist, opmerkelijk genoeg, geaccepteerd. Toen Derksen onlangs stelde dat de slachtoffers van het grensoverschrijdende gedrag van Ajax-directeur Overmars dat intern hadden moeten melden, reageerde De Leeuw alert: Derksen had zelf in zijn jeugd te maken gehad met huiselijk geweld. Je mond opentrekken is zo eenvoudig nog niet, wilde hij maar zeggen.