'Nog steeds verdwijnen er Oeigoeren'

Na gevangenschap in China woont de voormalige zakenvrouw in de VS. Zij is voorvechtster van de rechten van de Oeigoeren....

‘Een zoon die in de gevangenis zit, zei op televisie dat ik verdeeldheid zaai onder de Chinezen. Een dochter vertelde dat ik haar als kind had verwaarloosd. Kleinkinderen ondertekenden brieven waarin ze mij beschuldigen van het aanzetten tot geweld. Ook mijn ex-man, van wie ik dertig jaar geleden ben gescheiden, nam publiekelijk afstand van me.’

Het is volgens Rebiya Kadeer slechts een greep uit de vele pogingen van de regering in Peking haar in diskrediet te brengen. Ze is ervan overtuigd dat al die verklaringen zijn afgedwongen. ‘Ze zijn afgelegd uit angst. Op tv was te zien dat mijn zoon huilde toen hij had gesproken.’

Rebiya Kadeer (62), ooit een succesvolle zakenvrouw en een van de rijkste vrouwen van China, is voorvechtster van de rechten van de Oeigoeren, een aan Turken verwante islamitische minderheid. Ze pleit voor zelfbeschikking, maar voor de Chinese autoriteiten is zij een separatist en dus een gevaar voor de eenheid van het land. Zij beschouwen haar als aanstichtster van de onlusten tussen Oeigoeren en Han-Chinezen die afgelopen zomer in de noordwestelijke regio Xinjiang losbarstten.

Sinds enkele jaren woont Kadeer in de VS. Daar kreeg ze in 2005 asiel nadat ze vijf jaar had doorgebracht in een Chinese cel wegens het doorspelen van ‘staatsgeheimen’ aan Amerikaanse politici. Ze heeft elf kinderen, van wie er zes zijn achtergebleven in China.

Deze week bracht de ‘moeder van de Oeigoeren’ een kort bezoek aan Den Haag, waar ze sprak met de Kamerleden Harry van Bommel (SP) en Mariko Peters (GroenLinks). Na afloop van dat onderhoudt vertelt Kadeer – klein van stuk, lange vlechten, traditioneel kapje op het hoofd, blauw mantelpak – hoezeer zij gebukt gaat onder hetgeen haar naasten in China wordt aangedaan. Twee zoons zitten in de cel. Huizen van familieleden zijn afgebroken. Kleinkinderen hebben huisarrest.

‘Ik heb het contact met hen verloren. De Chinese regering wil mijn hart breken, me psychisch kapotmaken. Ik sta onder enorme druk.’ Dan stopt ze. ‘Excuus dat ik in uw bijzijn heb gehuild’, zegt ze later bij het afscheid.

Kadeer meent dat ze zelf tot in de VS is achtervolgd. Volgens haar is drie jaar geleden in Washington een poging gedaan haar te vermoorden toen een automobilist inreed op haar auto. Een personenwagen die zich ooit verdacht ophield bij haar huis in Fairfax, Virginia, bleek door de Chinese ambassade te zijn gehuurd.

Volgens Peking stuurt zij met haar organisatie – het Oeigoerse Wereldcongres – aan op afscheiding van de Oeigoeren. Ze zou bovendien banden onderhouden met een radicale groep, de Islamitische Beweging van Oost-Turkestan. Kadeer ontkent beide aantijgingen.

Heeft u zicht op wat zich momenteel in Xinjiang afspeelt?

‘Het is moeilijk om een helder beeld te krijgen, want de Oeigoerse websites en telefoonverbindingen liggen eruit. Maar we weten dat er nog steeds mensen verdwijnen. Er worden nog steeds arrestaties verricht.

‘Speciale politie-eenheden in zwarte uniformen hebben toestemming om te schieten en te doden. Familieleden van mannen die na de rellen van 5 juli zijn verdwenen, moeten daarover zwijgen, anders worden ze gestraft.

‘Vrouwen die protesteren tegen het verdwijnen van hun mannen worden ook gearresteerd. Er zijn kinderen naar een weeshuis gestuurd nadat zowel hun vader als hun moeder was gearresteerd.

‘Er zijn niet alleen politie-eenheden actief. Er lopen ’s nachts ook benden rond die Oeigoeren aanvallen. Het zijn mensen die zijn gehersenspoeld door de Chinese propaganda, dat de Oeigoeren terroristen zijn.’

Peking stelt dat bij de rellen in juli bijna 200 doden zijn gevallen, zowel Oeigoeren als Han-Chinezen. Klopt dat volgens u?

‘Wij geloven niet dat de Chinese cijfers juist zijn. Wij denken dat er 1.000 Oeigoeren zijn gedood en dat er tienduizenden zijn opgepakt.’

De Chinese autoriteiten geven de Oeigoeren de schuld van de onlusten. Hebben ze daar geen gelijk in, want het waren toch de Oeigoeren die begonnen met geweld tegen Han-Chinezen?

‘Dat is allemaal propaganda van de regering. Chinese eenheden hebben de Oeigoeren geprovoceerd. En toen Oeigoerse protesten eenmaal gewelddadig waren geworden, werden daar de camera’s op gericht.

‘Er waren duizenden politiemannen en militairen in Urumqi (hoofdstad van Xiunjiang, red.). Ze hadden de gewelddadigheden in de kiem kunnen smoren.

‘De Oeigoeren hebben de Han-Chinezen nooit eerder aangevallen. Waarom zouden ze het op die 5de juli wel doen? Ze zijn niet in één dag gewelddadig geworden.’

Bent u bereid tot directe onderhandelingen met Peking?

‘Natuurlijk. Als de regering de kwestie van de Oeigoeren op een vreedzame manier wil oplossen, ben ik bereid daarover te praten.’

Verbindt u daar voorwaarden aan?

‘Natuurlijk. Maar die ga ik u niet vertellen.’

Heeft u de laatste tijd van de kant van Peking enig teken van toenadering gekregen?

‘Geen enkel.’

Krijgt de zaak van de Oeigoeren voldoende aandacht?

‘De internationale gemeenschap heeft de gebeurtenissen van 5 juli door de vingers gezien. Dat heeft te maken met de Chinese propaganda, waarin wij worden afgeschilderd als terroristen.’

Hoe komt het toch dat de Tibetanen zoveel meer in de belangstelling staan?

‘De Tibetanen hebben met de dalai lama een geestelijk leider die al decennia voor de Tibetaanse zaak pleit. Wij zijn nu zo’n tien jaar bezig om de internationale gemeenschap bewust te maken van onze problemen.’

U heeft de afgelopen maanden verscheidene landen bezocht. Hoe reageert China daarop?

‘Telkens als ik een land bezoek, wordt er vooraf enorme druk uitgeoefend op een regering om mij niet toe te laten. Dan wordt er gedreigd met ernstige politieke en economische gevolgen.’

Meer over