NEW BRITAIN

Het lijkt alsof de stoïcijnse Britten en masse naar de psychotherapeut zijn geweest. Sinds de overwinning van Labour en de dood van Diana waait er een andere wind door het land....

DAVID Quarmby, voorzitter van de British Tourist Authority, wijst trots naar het scherm van de Odeonbioscoop, als een goochelaar naar het konijn uit de hoed. Daar is het dan. Het nieuwe logo voor het nieuwe Groot-Brittannië. Hier en daar in de zaal applaudisseert iemand, maar de bijval is gering.

Het is een vroege maandagochtend in september, aan Londens Leicester Square. Buiten dwarrelen de eerste bladeren naar beneden, maar binnen gaat het over een nieuwe lente. In heel Groot-Brittannië gaat het over een nieuwe lente.

Het nieuwe logo, zegt Quarmby, verbeeldt het nieuwe Groot-Brittannië, zonder het oude te vergeten. De Union Jack is herkenbaar, maar hij swingt. Het logo is cool en kleurrijk. Het logo is modern. Het logo is dynamisch en optimistisch. Het logo is new. 'Dit is het nieuwe opwindende logo van het nieuwe opwindende Groot-Brittannië', zegt Quarmby.

Jammer dat Quarmby niet zegt dat het logo duidelijk een People's Logo is. Want alles wat modern is in het nieuwe Brittannië is pas helemaal oké als het keurmerk people's er aan kan worden toegevoegd.

Labour is de People's Party en Blair de People's PM, prinses Diana is (pas na haar dood, dat wel) de People's Princess, Blair leidt de People's Government en de monarchie moet, als ze wil overleven, de People's Monarchy worden. Anders wordt Groot-Brittannië een Volksrepubliek.

Heel Groot-Brittannië moet People's Britain worden, de Volksmonarchie met de volkspremier en de volksregering.

(De Volkskrant stelt zich tegenwoordig voor als The People's Daily; bijval en sympathie alom.)

Maar Quarmby weet dat kennelijk allemaal nog niet. Hij zegt wel: 'Gestimuleerd door een nieuwe, dynamische regering heeft het zoeken naar wie en wat wij zijn, de zoektocht naar wat we tegen de wereld over onszelf willen zeggen, nieuwe prioriteit gekregen.' Dat is goed gezien.

Speciaal voor het nieuwe logo is ook een nieuwe letter ontworpen. 'Destination' heet die, en het 'Britain' onder de swingende vlag moet er nog eens extra cool en helder door worden.

Voor de bioscoop haalt de chauffeur nog een keer de poetsdoek over het levensgrote nieuwe logo dat op zijn taxi is geschilderd. 'Het is een oud wagentje', zegt hij, 'maar met die frisse kleuren lijkt ie weer als nieuw. Cool, vindt u niet?' Zeker, maar helaas is het geen Volkswagen.

Een onvermijdelijke geest van modernisering heeft zich meester gemaakt van Groot-Brittannië. Onder aanvoering van Tony Blair, de moderniser, is het land begonnen aan een rigoureuze campagne van vernieuwing en hervorming. Een hartstochtelijke queeste is het, naar een nieuwe identiteit, naar een nieuwe formule van verbondenheid, naar een nieuw land.

Tony Banks, staatssecretaris voor Sport, voelt het nieuwe denken nog niet zo aan. Ooit was het de plicht van iedere Engelse voetballiefhebber zo hard mogelijk te klagen over de schamele kwaliteiten van het nationale elftal. Verlies was normaal, een gelijk spel geluk en winnen een wonder. De Engelse fans leken er een groot genoegen in te scheppen zichzelf als loosers te zien.

Groot-Brittannië als geheel leek met die neiging behept.

'Het lijkt me zeer onwaarschijnlijk dat Engeland volgend jaar wereldkampioen gaat worden', zei Banks recentelijk tegen een voetbaltijdschrift. Toen hij even daarna op Wembley verscheen voor een interland, werd hij door een vol stadion genadeloos uitgefloten.

Het nieuwe Engeland van Glenn Hoddle kan best wereldkampioen worden. Het nieuwe Engeland wórdt wereldkampioen!

Een ontluikend zelfvertrouwen steekt op velerlei fronten de kop op. Groot-Brittannië is goed in mode, in design, in architectuur, in telecommunicatie en popmuziek, en het zal goed worden op nog veel meer terreinen. Zelfs het eten in de restaurants is tegenwoordig te pruimen en met het weer viel het de afgelopen zomers ook behoorlijk mee. Groot-Brittannië maakt zich op voor een renaissance.

Mark Leonard, na een studie filosofie en sociaal-politieke wetenschappen nu onderzoeker in dienst van de onafhankelijke denktank Demos, publiceerde enkele weken geleden de resultaten van een onderzoek naar de Britse identiteit.

De laatste zinnen daarvan: 'Er is het echte gevoel dat Groot-Brittannië een nieuw tijdperk binnengaat. Zijn identiteit vormde zich gedurende de lange zomer van het imperium, die duurde van 1851 tot 1914. Daarna volgde een herfst van langzame neergang tot de jaren zestig en iets dat erger was dan een winter gedurende de jaren zeventig, tachtig en vroege jaren negentig, met industriële conflicten en de ineenstorting van oude industrieën. Door die hele periode klampten we ons vast aan onze oude identiteit, als een geruststellende zekerheid en bron van trots, in een tijd waarin de Britse macht en invloed terugliepen.

'Die periode is nu voorbij. Groot-Brittannië zal nooit meer een supermacht of een imperium zijn. Maar zijn positie als een belangrijke industriële en politieke macht heeft zich gestabiliseerd. Het kan in letterlijke zin nooit meer een ''jong'' land zijn, maar het barst nu van de energie en opwinding die jonge landen kennen. Groot-Brittannië is nu gereed voor zijn lente, een periode van vernieuwing en versterkt zelfvertrouwen.'

Nee, Leonard weet niet of premier Blair zijn onderzoek kent. Maar de thema's die Blair hanteerde tijdens zijn toespraak tot de Labourconferentie in Brighton, vorige week dinsdag, staan allemaal in zijn boek. 'Ik weet wel dat de meeste van zijn adviseurs BritainTM hebben gelezen.'

'TM' staat voor trademark; Leonard pleit voor een vernieuwing van het 'merk' Britain, in het buitenland, maar eerst in het land zelf. Groot-Brittannië moet zichzelf opnieuw uitvinden, leren met nieuwe ogen naar zichzelf te kijken.

Volgens Leonard was de oude identiteit van Groot-Brittannië gestoeld op zes pilaren. De eerste daarvan werd gevormd door de oude instituties, het parlement, het koninklijk huis, de BBC, het leger, de kerk, de vakbonden. De tweede pilaar was het imperium, de derde de industrie, de vierde de taal, de vijfde cultuur en religie en de zesde sport.

Al die pilaren, zegt hij, hebben de afgelopen decennia zware schade opgelopen, als ze al niet zijn omgevallen. Het vertrouwen in de instituties is dramatisch teruggelopen, het imperium bestaat niet meer. De Britse consument gelooft niet meer in de kwaliteit van het Britse industriële product en de Engelse taal is allang niet meer exclusief van de Britten. Kerkbezoek is uit in Groot-Brittannië. En de sport? Engeland werd op alle fronten in de pan gehakt, zelfs in de eigen sporten als cricket en rugby.

Leonard doet in zijn studie een voorstel voor zes nieuwe pilaren. Groot-Brittannië moet zichzelf leren zien als een land op het wereldkruispunt van telecommunicatie en vervoer, als een land dat barst van de creativiteit, waar etnische groepen uit de hele wereld in harmonie samenleven. Als een land dat een centrum van handel en financiële dienstverlening is en waar zich voortdurend stille revoluties afspelen. En tot slot als het land van fair play, solidariteit, van steun aan de zwakken.

Blair refereerde in zijn toespraak aan al die noties. Meer dan als een politiek manifesto, was zijn toespraak dan ook bedoeld als een handreiking voor een nieuwe identiteit, denkt Leonard.

'Vandaag wil ik een ambitieuze koers uitzetten voor dit land', zei Blair. 'Om niets anders te zijn dan de modelstaat voor de 21ste eeuw, een baken voor de wereld.'

'Creatief. Meelevend. Gericht naar de wereld. Oude Britse waarden, maar een nieuw Brits zelfvertrouwen.' Waarna Blair met de kern van zijn boodschap op de proppen kwam. 'Wij kunnen nooit de grootste zijn. We zullen misschien nooit meer de machtigste zijn. Maar we kunnen de beste zijn. De beste plaats om te leven. De beste plaats om kinderen op te voeden, de beste plaats om een volwaardig leven te leiden, de beste plaats om oud te worden.'

Groot-Brittannië, de nieuwe wereldkampioen van het goede leven.

'Ik vind dat geen ouderwets patriottisme', zegt Leonard. 'Dit heeft niets met de oude pilaren van identiteit te maken. Hij heeft het over verbonden zijn met de wereld, niet over domineren. Over het zoeken naar nieuwe manieren om zaken te regelen. Niemand wordt buitengesloten. Creativiteit is heel erg positief. Meelevend, dat gaat over geven, niet over nemen. Blair sprak over een heel erg nieuwe, meer vrouwelijke, positieve identiteit. ''We zullen van Groot-Brittannië een plaats maken waar het mooi is om te leven.'' Dat is positief, open.'

'Vrouwelijk' is een veel voorkomende term in de talloze beschouwingen die de afgelopen tijd aan de nieuwe Britse identiteit werden gewijd. 'Wij hebben het oude macho-karakter van de John Bull Britishness begraven', schreef Philip Dodd, directeur van het Institute of Contemporary Arts, 'en een nieuwe, meer vrouwelijke identiteit ter wereld laten komen.'

'Dit is het begin van een nieuwe beweging', zegt Mark Leonard. 'Van een nieuwe identiteit, niet gebaseerd op vijanden, maar op jezelf goed voelen, op zelfvertrouwen, op de wil er het beste van te maken, voor jezelf en je land.'

Het lijkt alsof de stoïcijnse Britten en masse naar de psychotherapeut zijn geweest - en inderdaad schijnt sinds de dood van Diana, prinses van Wales, het bezoek aan therapeuten sterk te zijn toegenomen.

Modernisering is het evangelie van Tony

Leonard: 'Wat mij de afgelopen weken opviel, was de volledige introspectie, de obsessie met de vraag wat het betekent Brits te zijn, nu, aan het eind van de jaren negentig van de twintigste eeuw. De reacties op mijn onderzoek waren typerend. Het is nog nooit eerder voorgekomen dat een publicatie van Demos zo veel stof heeft doen opwaaien, dat de media er zo veel aandacht aan hebben besteed.'

Maar waarom nu opeens? Volgens Leonard heeft de dood van Diana, prinses van Wales, en de reactie daarop de Britten een spiegel voorgehouden: opeens bleken ze heel anders dan ze altijd hadden gedacht. De schok die die ontdekking teweegbracht, was minstens even sterk als die van de dood van de prinses.

De dood van Diana, denkt Leonard, zette Groot-Brittannië aan tot nadenken. 'Het was een beginpunt, gaf mensen een aanleiding om na te denken over waar ze vandaan kwamen. Ze gingen zoeken naar dingen die hen verbonden, iets dat in de plaats kon komen van de oude verhalen over Britishness. Het moest iets zijn dat gebaseerd was op moderne dingen. De oude noties van identiteit werken niet meer. De helft van de bewoners van dit land is van na het imperium.'

Hadden die dan niet eerder behoefte aan een nieuwe identiteit? Leonard: 'Onze oude identiteit was heel sterk, heel dwingend. En bovendien ontbrak bij ons wat in veel andere landen wel aanwezig was: een soort interne aanleiding om van identiteit te veranderen. In Duitsland was die aanleiding tamelijk duidelijk aanwezig, in Frankrijk na de dekolonisatie ook, net als in Spanje na Franco. In veel landen was er een shock to the system. Ze verloren een oorlog, ontdeden zich van een dictatuur.

'Wij hebben nooit het debat over dekolonisatie gehad. Die leek relatief pijnloos te verlopen. Niemand leek zich daar echt mee bezig te houden. Dingen veranderden wel, maar lang niet zo traumatisch als elders. De enige die geprobeerd heeft de identiteit te veranderen, was Thatcher. Maar die deed het op een erg traditionele manier. Haar beeld van Groot-Brittannië was te nostalgisch, te veel verbonden met het imperium, sloot mensen buiten. Ze wilde dat Britain weer Great-Britain werd, maar toen ze vijf jaar aan de macht was, wilde de helft van de bevolking emigreren.'

Maar Diana's dood was natuurlijk niet de enige aanleiding voor de plotselinge neiging tot introspectie. 'De verkiezing van Labour was heel belangrijk, veel mensen hadden het gevoel dat het land daarmee een nieuwe start maakte, en dat zijzelf ook aan een nieuw begin stonden. De euforie na de verkiezingszege was veelzeggend, het leek alsof we waren bevrijd. Verder zijn er het wat ongemakkelijke gevoel over de nadering van het eind van het millennium, het debat over Europa, de overdracht van Hongkong waarmee we het definitieve einde van het imperium zagen.'

De vraag naar de eigen identiteit viel in de vruchtbare bodem van de al door de Labourregering doorgevoerde en aangekondigde veranderingen. De hervormingen van minister van Financiën Gordon Brown, de constitutionele vernieuwingen, met de referenda in Schotland en Wales als concrete bewijzen, de veranderde houding tegenover Europa, de voorgenomen hervorming van het Hogerhuis.

Modernisering is het evangelie van Tony. Alles moet op de schop, vindt de premier. 'Moderniseer of sterf', zei hij begin september in een speech op het congres van de vakbonden. 'Jullie hebben niets te verliezen behalve jullie dogma's.' Zo verbijsterd waren de vakbondsbazen over de compromisloze preek, dat ze de premier van de weeromstuit met een staand applaus beloonden.

Of de koningin applaudisseerde, is onbekend, maar ook zij kreeg van de premier te horen dat alleen modernisering de monarchie kan redden. Zelfs in Noord-Ierland zei Blair dat er nu eindelijk eens modern moest worden gedacht. Daar begrepen ze wel dat het alternatief sterven was.

'Moderniteit is ons karakter, zoals het de geest is van ons tijdperk', zei Blair. 'Wij zijn de radicalen van de 21ste eeuw.' Hoe radicaal, zal binnenkort blijken als Blair het stelsel van sociale zekerheden gaat 'moderniseren', met maatregelen die volgens de geruchten zo verstrekkend zijn dat zelfs Thatcher ze niet zou hebben aangedurfd.

Times-columnist Simon Jenkins, die Blair als de ware erfgenaam ziet van de Thatcher-revolutie: 'Het buitengewone aan het huidige Groot-Brittannië is dat we te maken hebben met een nieuwe revolutie. Een nieuwe premier heeft toch weer een heleboel andere dingen gevonden die hij kan gaan verscheuren. Wat je nu ziet, is een echt radicale samenleving. Groot-Brittannië heeft in de afgelopen twintig jaar echt elk ander land in de wereld ver achter zich gelaten in wat ik zie als liberaal radicalisme.'

Leonard: 'Een van de grootste misvattingen over Groot-Brittannië is dat het een onveranderlijke maatschappij is. Dat is gewoon niet waar. Kijk naar de laatste vijftig jaar, naar de gigantische veranderingen die zich hebben voorgedaan. De creatie van de welvaartsstaat in de jaren vijftig. De revolutie van de permissive society in de jaren zestig. En daarna de Thatcher-revolutie, die verworvenheden van die twee revoluties weer wilde terugdraaien en een meer individuele samenleving trachtte te creëren.

'Twee revoluties en een soort contra-revolutie in minder dan een halve eeuw. En nu begint het wéér.'

Bijna dagelijks zijn er de kleine signalen van verandering.

Uitgerekend in The Times, lang de krant van het conservatieve Britse establishment, stond enkele weken geleden een interview met Chris Smith, minister van Cultuur, Media en Sport. Niet over zijn politiek, maar over de verhouding met zijn vriend Dorian Jabri. 'Wij denken beiden dat het voor altijd is', luidde de kop boven het verhaal.

Nog niet zo lang geleden had een dergelijk verhaal vol homoseksueel liefdesgeluk het einde betekend van de politieke carrière van Chris Smith. Nu gebeurde er niets. Zoals ook de bekendmaking van Labour-parlementslid Angela Eagle dat ze samenwoonde met een vriendin, voor kennisgeving werd aangenomen.

De afgelopen maanden werd de discussie over euthanasie in veel grotere openheid gevoerd dan ooit daarvoor het geval was. Tot voor kort vonden de meeste Britten euthanasie een typische uitwas van een overgeliberaliseerd land als Nederland; in hun land kwam het niet voor.

Twee weken geleden pleitte de krant The Independent on Sunday voor decriminalisering van cannabis. Een dergelijke oproep zou tot voor kort nog gelijk gestaan hebben aan zelfmoord.

Er zijn zelfs mensen die beweren dat de Britten opener zijn geworden, expressiever, vriendelijker. Dat de oude arrogantie, de onbeschoftheid en het superioriteitsgevoel duidelijk minder zijn geworden.

De zoektocht naar een nieuwe identiteit zal Groot-Brittannië veranderen en ook de verhouding van dat land met Europa, denkt Mark Leonard. 'Jullie in Nederland zijn ons mijlen vooruit. Dat merk je aan de verhouding tot Europa. Omdat Nederland zelfvertrouwen heeft, een eigen, duidelijk omlijnde identiteit, zien jullie geen conflict tussen nationale en Europese identiteit.

In de hal van de Odeonbioscoop drinken journalisten na afloop van de presentatie van het nieuwe Britain-logo een kopje koffie. Het is de gebruikelijke slappe, smakeloze bak oploskoffie, naar de allerbeste Britse tradities.

De koffie is wel cool, maar dat komt doordat de koffiejuffrouw veel te vroeg is begonnen met inschenken. Klagen is zinloos. Fuck off', zegt ze chagrijnig, 'had je maar eerder naar buiten moeten komen.' Hopeloos geval van oude identiteit.

Bert Wagendorp

Meer over