Na de noodtoestand

Na de moord op een jonge jood staan de Parijse banlieues weer op de voorpagina's. Nieuwe onlusten kunnen elk moment uitbreken, alle regeringsplannen ten spijt....

Fokke Obbema

'Ik hou mijn keppeltje wel op, want ik ga het gevecht niet uit de weg.Maar anderen hier in de buurt zijn bang', zegt Olivier, een goedlachse,dikkige twintiger die in een kosher restaurant zijn klanten goedkopepizza's, pasta's en salades voorzet. Hij werkt en woont in 'KleinJeruzalem', een joodse volkswijk in Sarcelles, een voorstad ten noorden vanParijs.

Anderhalve week geleden haalde Sarcelles het landelijke nieuws, omdater drie antisemitische incidenten binnen 24 uur waren voorgevallen: tweejongens werden mishandeld, een derde werd bestolen en voor 'vuile jood'uitgemaakt.

Nicolas Sarkozy, de minister van Binnenlandse Zaken, ontving nogdezelfde zondagavond de slachtoffers. Hij zei meer cameratoezicht enpolitie toe. 'Kijk', zegt Olivier, wijzend naar een kleine man met zwartehoed en een lange jas die buiten voorbijloopt: 'van zijn zoon hebben ze deneus gebroken'.

Binnen ontstaat een geanimeerd gesprek waaraan het hele restaurantmeedoet. De lokale gebeurtenissen komen nauwelijks aan de orde ('we zijnhet gewend'), alle aandacht gaat uit naar Youssof Fofana. 'Die man verdientde doodstraf', vindt Céline, een jonge, kettingrokende huisvrouw met eenspits gezicht en zwarte stola. 'Hij heeft een van ons vermoord en heeft erniet eens spijt van.' Afkeuring alom is er voor de joodse advocaat, diezich als verdediger van Fofana heeft opgeworpen: 'Je kunt toch geen partijkiezen voor hen.'

Fofana is in joods Frankrijk nog altijd het onderwerp van gesprek,omdat hij als hoofd van de 'bende van de barbaren' de dood van Ilan Halimiop zijn geweten heeft. Die 23-jarige joodse verkoper van mobiele telefoonsin Parijs werd vorige maand naar de voorstad Bagneux ontvoerd en daargemarteld en vermoord.

Ivoorkust heeft Fofana inmiddels uitgeleverd aan de Franse justitie,voor het oog van talrijke tv-camera's. 'Hij is een ster geworden, voor aldie schoften hier', meent Céline. 'Daarom ging het vorig weekeinde hierook mis. Die zwarten en Arabieren apen Fofana na.'

Ook de socialistische burgemeester van Sarcelles, François Pupponi,vreest dat Fofana voor sommigen een voorbeeldfunctie vervult. Hij denkt datde 15 duizend joden in de twintig synagogen van Sarcelles nog altijd rustighun religie kunnen belijden, zo zei hij in dagblad Le Monde. Nietteminhebben zo'n dertig gevallen van agressie tegen personen, 'het merendeeltegen joden', in Sarcelles plaatsgevonden, gemeten sinds het einde van debanlieue-rellen. De rust die is teruggekeerd, is slechts schijn.

Dat verbaast de 22-jarige Mamadou, een boomlange, werkloze moslim uitde beruchte voorstad Chanteloup-les-Vignes, niet. Want sinds de rellen iser in zijn cité niets veranderd. De regering mag dan allerlei plannenhebben aangekondigd, 'het enige wat we hier hebben gezien zijn busjes metordepolitie, en een helikopter'.

Zijn kameraad, de 20-jarige Kevin die een informaticaopleiding volgt:'Natuurlijk is de situatie niet veranderd. Wij worden nog steeds door demaatschappij verworpen.' Beiden vinden alle recente aandacht voor de moordop Ilan en de arrestatie van Fofana zwaar overdreven. 'Natuurlijk is heterg wat er is gebeurd, maar er gebeuren wel meer erge dingen', zegt Kevin.Mamadou weet wel waar al die aandacht vandaan komt: 'De joden controlerende media en de rechters'.

In hun eigen voorstad bleek begin februari, hoe gemakkelijk de stemmingweer kan omslaan. De cité van Chanteloup-les-Vignes, gelegen in eenlieflijk heuvelachtig gebied dicht bij de Seine, staat er landelijk aljaren gekleurd op. De betonnen flats die in de jaren zeventig tegen eennietsvermoedend dorpje werden aangeplakt, vormden in 1995 het decor van defilm La Haine van regisseur Mathieu Kassovitz. Als eerste confronteerde hijde Fransen met de uitzichtloosheid en de gewelddadigheid in hun voorsteden.De film bracht destijds een schok teweeg. Bij de novemberrellen werd hijveelvuldig aangehaald om aan te tonen dat niemand over de geweldsexplosieverbaasd hoefde te zijn.

Elf jaar later rijden de graafmachines af en aan - de probleemwijk vanChanteloup wordt grootscheeps gerenoveerd, precies op de manier zoals deregering dat in november voor een groot aantal gammele voorsteden heeftbedacht. Alleen is het 'Grand Projet Ville' van Chanteloup al twee jaar invol bedrijf: grijze en brakke gebouwen worden door kleurige, ruime enmoderne flats vervangen. De eerste bewoners zijn er al ingetrokken.

Ook is Chanteloup een fraai sportcomplex rijker en staat er sinds eenhalf jaar een reusachtig, hypermodern Maison de l'Emploi pal tegen de wijkaangebouwd. Dat moet de werklozen de arbeidsmarkt op helpen. Maar vorigemaand brandde het bijna af, toen buurtjongens een molotovcocktail naarbinnen gooiden. Buurtvaders konden de brand net voorkomen.

Aanleiding voor dat incident was de dood van een jonge Afrikaan uitChanteloup. Die was bij een inbraak in een kledingwinkel in Parijs door eenagent doodgeschoten. Dat was 'zwaar overdreven', zo vond de cité. Devolgende avond duwden jongens een gestolen, brandende auto tegen eenpolitiepost, terwijl ze de agenten afleidden met geweld elders. Debrandweerauto die even later ter plekke verscheen stond zonderpolitie-escorte te blussen. Waarna een vijftigtal gemaskerde jongerenstenen naar de brandweerlieden begonnen te gooien.

Er vielen enkele gewonden, 'maar het had veel erger kunnen aflopen',aldus de brandweer. 'Het was een hommage aan hun dode kameraad', legtsociaal werkster Nouara uit. Tot opluchting van de autoriteiten bleef hetbij die ene avond en sloeg de vonk niet over naar andere voorsteden, zoalsin november wel was gebeurd.

De twintigers Mamadou en Kevin waren er niet bij. 'Wij willen werken.Het is de volgende generatie die dat soort dingen doet, de jongens die nutussen 12 en 18 jaar zijn', legt Kevin uit. Een sociaal werker inChanteloup die anoniem wil blijven, bevestigt dat: 'In november hebben diejochies heel Frankrijk laten weten dat zij er ook zijn. Want de meestedaders zaten nog op school, of zouden daar op moeten zitten.'

Volgens hem gaat het om een 'hardere, agressievere' generatie op wie detraditionele aanpak van zijn beroepsgroep niet werkt. 'Wij hanteren altwintig jaar dezelfde methoden. We proberen geweld te voorkomen door opbendeleiders in te praten. Maar deze jongens kunnen evengoed in een groepals individueel geweld plegen. Daar zijnop we nog totaal niet ingesteld.'

EEn ander verschil is volgens hem dat 'deze generatie eerder op straatterechtkomt dan de vorige. Want scholen sturen bij geweld leerlingensneller van school. Tot hun 16de zijn ze wel leerplichtig, maar ze zijnniet schoolplichtig. Worden ze van school gestuurd, dan krijgen eenschriftelijke cursus opgelegd. Maar daarvan komt natuurlijk niks terecht,want er is niemand die daarop toezicht houdt. Dus zijn er jongens die alvanaf hun 13de op straat, dus met drugs en diefstal, opgroeien.'

Die nieuwe problemen voegen zich bij de aloude, maar nog niet opgelostevraagstukken van discriminatie, werkloosheid en treurige woonflats.

De regering kwam in november met een reeks oplossingen: strengerestraffen in geval van discriminatie, meer geld voor achterstandsscholen enlastenverlichting voor bedrijven die probleemjongeren aan werk helpen. Maarde uitvoering daarvan verloopt traag, deels omdat dat niet anders kan(renovatie), deels omdat een mentaliteitsverandering nodig is(discriminatie), deels omdat de uitvoering van de plannen in de praktijkweerbarstig blijkt.

Zo krijgen sommige achterstandsscholen inderdaad meer geld, maar vallenandere buiten de boot, omdat zij niet aan de criteria van het ministerieblijken te voldoen. Bedrijven die in ruil voor lagere lasten wel jongerenaan willen nemen, stuiten in de praktijk op het te lage opleidingsniveau.Ook al willen die jongeren wel, dan is het opdoen van werkervaring om diereden lang niet altijd mogelijk, zo weet men in Chanteloup.

'Ik denk niet dat als links aan de macht zou zijn geweest, er sindsnovember wezenlijk andere maatregelen zouden zijn genomen', zo geeft ManuelValls toe. Als burgemeester van de voorstad Evry geldt de 43-jarigesocialist binnen de Parti Socialiste (PS) niet alleen als een groot talent,maar ook als een 'man van het terrein'.

In november onderscheidde hij zich van al zijn partijgenoten door het'psychologische nut' van de noodtoestand te onderschrijven, ook al wasdie door de rechtse regering-Villepin afgekondigd. In de afgelopen wekennam Valls een 'verontrustende' stijging van het aantal afgebrande auto'sin Evry waar. 'De kleine criminelen hebben hun straf uitgezeten', luidtzijn verklaring.

'Ik ben optimistisch van aard, maar over de voorsteden ben ikpessimistisch', bekent hij. Valls wijst op de voortgaande instroom vanimmigranten. 'Die zijn nog armer dan hun voorgangers, wat een nogverdergaande verpaupering van de buurten met zich meebrengt.' Vandaar dathij, geboren in Spanje en als jongetje naar Frankrijk gekomen, voorstanderis van 'selectieve immigratie'.

Franse politici lopen volgens hem om een kernprobleem als deverpaupering van buurten heen. Nauwelijks bespreekbaar is ook debedenkelijke rol van de politie- en onderwijsbonden.

'De meest onervaren agenten en onderwijzers komen in de voorstedenterecht en hopen er zo snel mogelijk weer te vertrekken. Dat systeem moethelemaal anders. Ik wil dat juist de beste mensen in de voorsteden werken.'Maar de machtige bonden komen op voor de belangen van hun leden, die nietsvoor een langdurig verblijf in de voorsteden voelen. 'Ik betwijfel of mijnpartij de strijd daarover met de bonden aandurft', bekent Valls.

Onlangs was hij op een symposium in Nederland, waar de banlieues ookter sprake kwamen. Wat hem opviel, was dat er in Nederland 'een hard, maarecht debat' over integratie wordt gevoerd. 'In Frankrijk rust er nog altijdeen taboe op om problemen te benoemen', zegt hij, onder verwijzing naar deangst om het extreemrechtse Front National in de kaart te spelen.

Ondertussen voelt hij dagelijks de broosheid van de status quo. 'Mijngrote angst is dat er een jongere op een scooter zonder helm door depolitie wordt achtervolgd en dan dodelijk verongelukt. Voor je het weet,zit je dan in de volgende crisis.'

Dat wenst hij Frankrijk niet toe, al is hij daar enigszins ambivalentover. 'De ons omringende landen hebben allemaal een echte schok gekend:Groot-Brittannië het Thatcherisme, Duitsland de eenwording, Spanje deemancipatie na de Franco-tijd. Ik wens het Frankrijk niet toe, maarmisschien is een echte schok wel nodig om dit land te kunnen veranderen.'

Meer over