Media

Mevrouw de voetbalcommentator, wanneer krijgt u het woord?

Vrijdag begint de eredivisie. Zullen we komend voetbalseizoen meer vrouwen aan het werk zien als commentator en analist bij de tv?

null Beeld Rob en Robin
Beeld Rob en Robin

‘Hallo, nou daar hebben we de visagiste van ESPN.’ Afgelopen zaterdag vertelde Suse van Kleef in de Volkskrant hoe ze eens werd ontvangen in het stadion van ADO Den Haag, toen ze daar aankwam met een koffer vol apparatuur. Van Kleef is geen visagiste, maar voetbalcommentator bij het radioprogramma Langs de lijn. Ze is de eerste vrouw in die functie en dat is nog even wennen.

Tijdens het afgelopen EK analyseerde Van Kleef ook wedstrijden in het NOS-programma Studio Europa. Dat deed ze onder meer samen met Mandy van den Berg na Engeland - Schotland. Volgens Johan Derksen blonk het duo uit in ‘trendy gelul over tactieken’.

Derksen (72) zegt de naam te hebben vrouwonvriendelijk te zijn. ‘Maar ik ben een van de eerste die het met vrouwen in de voetbaljournalistiek heeft geprobeerd.’ Als hoofdredacteur van het weekblad Voetbal International liet hij, zo’n vijftien jaar geleden, een vrouwelijke collega een coach uit de eredivisie interviewen.

Toen zij op de terugweg was, rinkelde de telefoon van Derksen. De coach beklaagde zich dat Derksen hem ‘door een wijf’ had laten interviewen. Derksen: ‘Hij wilde wel serieus genomen worden.’

In dezelfde periode was Barbara Barend in Roemenië om voor kinderzender Nickelodeon verslag te doen van een wedstrijd van het Nederlands elftal. Toen ze haar perskaart liet zien om bij het veld te komen, werd ze geweigerd. De steward geloofde Barend niet, want ze was een vrouw. Uiteindelijk klom Barend over het hek, geholpen door ‘een voetje’ van internationals Wesley Sneijder en Johnny Heitinga.

Tot voor kort waren vrouwen in de voetbaljournalistiek een zeldzaamheid op tv. Tussen 2015 en 2018 waren er in honderd afleveringen Studio Voetbal twee te gast, telde de site Soccernews.

Hoe anders was dat afgelopen zomer. Van de 24 uitzendingen op NPO 1 van de EK-talkshow Studio Europa zat er vijftien keer een vrouw aan tafel. In die van 18 juni waren er met Mandy van den Berg en Suse van Kleef zelfs twee te gast.

Van den Berg en Van Kleef zijn niet de enige die op de voorgrond treden. Bij de NOS presenteerde Rivkah op het Veld uitzendingen rond het EK, Leonne Stentler is al langer bij de omroep te zien bij Eredivisie op vrijdag. Suse van Kleef werd dit jaar de eerste vrouwelijke eredivisiecommentator bij Langs de Lijn. Op de commerciële zenders is presentator Hélène Hendriks al jaren bekend van uitzendingen rondom de Champions League (op SBS6 en Veronica) en de eredivisie (op ESPN). Ook Aletha Leidelmeijer en Fresia Cousiño Arias werken voor ESPN.

Barbara Barend, Suse van Kleef en Mandy van den Berg Beeld Rob en Robin / ANP / Pro Shots
Barbara Barend, Suse van Kleef en Mandy van den BergBeeld Rob en Robin / ANP / Pro Shots

Buitenlandse voorbeelden

In omringende landen als België, Duitsland en Engeland is het al langer gebruikelijk dat vrouwen meepraten over mannenvoetbal. Waarom duurde het in Nederland zo lang? En worden ze al volledig geaccepteerd door het mannenbolwerk dat voetbal nog steeds is?

Het is niet gek dat er minder vrouwen in de voetbaljournalistiek werkzaam zijn, zegt Hélène Hendriks (41). Vrouwen, zegt zij, vinden het werk nu eenmaal minder interessant. ‘Als ik bij de School voor Journalistiek (SvJ) vraag wie voetbaljournalistiek leuk vindt, steken bijna alleen maar jongens hun hand op.’

Vrouwelijke studenten vertelden aan Barbara Barend dat de SvJ ze afraadde om de voetbaljournalistiek in te gaan, omdat voetbal ‘zo’n mannenwereld’ zou zijn. ‘Ik hoop dat die tijd voorbij is, nu er veel vrouwelijke rolmodellen zijn die laten zien dat de voetbalwereld wel degelijk voor ze open staat.’

null Beeld Rob en Robin
Beeld Rob en Robin

Handtastelijk

Voetballers gedroegen zich lange tijd niet altijd welwillend tegenover vrouwelijke verslaggevers. Johan Derksen herinnert zich dat een speler van FC Utrecht handtastelijk werd bij een vrouwelijke VI-journalist. ‘Die gozer wilde een wipje maken. We kozen er toen voor de politie niet in te lichten en er niet mee de publiciteit in te gaan. Anders krijg je een gigantische rel.’

Barbara Barend (47) heeft bijna alleen maar goede herinneringen aan haar omgang met voetballers. ‘Na een pittig interview ging ik soms met ze uit eten. Meerdere voetballers, onder wie internationals, waren op mijn huwelijk.’ Ze heeft één vervelende ervaring. ‘Ik heb een sms’je gekregen van een speler die vroeg ‘wat ik aan had’ en ‘of ik al in bed lag’. Toen ik schreef hier niet van gediend te zijn, heeft hij meteen zijn excuses aangeboden.’

Nederlands elftal

Lange tijd waren Barbara Barend en Annette van Trigt (bij de NOS) de enige vrouwelijke journalisten op tv. Hoe is daar verandering in gekomen? Volgens Maarten Nooter van de NOS en Wilfred Genee, presentator van Veronica Inside, komt dat onder meer door het Nederlands vrouwenelftal. Nooter: ‘De NOS is het vrouwenvoetbal vaker gaan uitzenden vanwege hun goede prestaties, zoals de overwinning op het EK 2017. En dan vallen analisten als Leonne Stentler op. Na het WK van 2019 zijn we vrouwen ook gaan inzetten bij mannenwedstrijden.’

Ook tijdgeest speelt mee, zegt Johan Derksen. ‘In de media heb je tegenwoordig een streepje voor als je vrouw bent of homo of een kleurtje hebt.’ Rivkah op het Veld (30) van de NOS: ‘Pas de laatste jaren is bij media doorgedrongen dat het goed is om divers te zijn.’

Wilfred Genee (54) zegt dat Veronica Inside geen beleid heeft op het gebied van diversiteit. ‘Onze gasten moeten in het programma passen. Veronica Inside is entertainment en heeft een gevoel voor humor waarvan je moet houden. Maar dat we geen mannenbolwerk zijn, hebben we vorige week laten zien, toen Hélène mij verving als presentator van De Oranjezomer (de zomervariant van Veronica Inside, red.).’ NOS Studio Sport voert wel actief beleid om meer vrouwen op zichtbare posities te krijgen, zegt Maarten Nooter, maar quota hanteert de omroep niet.

Rivkah op het Veld, Maarten Nooter en Wilfred Genee Beeld Rob en Robin / ANP / Pro Shots
Rivkah op het Veld, Maarten Nooter en Wilfred GeneeBeeld Rob en Robin / ANP / Pro Shots

Serieus genomen

Tijdens de openingswedstrijd van het afgelopen EK presenteerde Op het Veld en waren Leonne Stentler en Ibrahim Afellay te gast. ‘We waren in de meerderheid’, zegt Op het Veld. ‘Volgens mij is dat een unicum.’

Voorafgaand aan het EK maakte Op het Veld zich lichte zorgen: zouden grote oud-voetballers de vrouwen wel als gelijkwaardige gesprekspartner zien? ‘Het was heel fijn om te merken dat dit helemaal geen punt was’, zegt ze. Leonne Stentler (35): ‘Rafael van der Vaart en Marco van Basten erkennen ons als topsporters. Het zijn de mannen van Huppie Huppie Vooruit en Bal op het Dak die ons niet serieus nemen.’

Op Twitter wonden mannen zich op toen er op 18 juni met Mandy van den Berg en Suse van Kleef maar liefst twee vrouwen bij Studio Europa te gast waren. De termen ‘Koffietijd’, ‘kakelkipjes’ en ‘theekransje’ vielen. Een van die Twitteraars organiseerde de poll ‘Willen jullie meer of minder vrouwelijke analisten?’ 26 van de 32 respondenten stemden op ‘minder’.

‘Ik was de allereerste vrouw die wedstrijden in het mannenvoetbal analyseerde’, zegt Stentler. ‘Natuurlijk was dat spannend, omdat ik niet wist hoe er gereageerd zou worden.’ Op het Veld: ‘De eerste vrouwen die dit doen, zoals Leonne, krijgen veel over zich heen.’ Zelf zoekt Op het Veld ‘nooit’ naar haar eigen naam op Twitter. ‘Dat is heel gevaarlijk om te doen.’ Stentler zegt geen woorden vuil te willen maken aan ‘prehistorische figuren’.

Niet altijd seksistisch

Eén foutje en je bent mikpunt van ‘de helden van het toetsenbord’, zoals Stentler ze noemt. Op het Veld: ‘Dione (de Graaff, red.), Leonne en ik bereiden ons echt tot in de puntjes voor. Ik zeg niet dat mannen dat niet doen, maar wij weten welke kritiek we krijgen als we even iets zijn vergeten.’

Volgens Hélène Hendriks heeft niet alle kritiek met sekse te maken. ‘Ook ik werd na een foutje harder afgestraft dan Jan-Joost (van Gangelen, red.). Maar dat komt doordat ik een nieuw gezicht was. Kijkers moeten gewoon aan je wennen. Iedereen krijgt kritiek, neem Ibrahim Afellay tijdens het EK, maar kritiek op vrouwen wordt meteen seksistisch genoemd.’

Afellay is geen goed voorbeeld, zegt Op het Veld, ‘want hij is ook geen witte man’. ‘Maar het klopt dat iedereen die op tv komt enorm veel gedoe over zich heen krijgt. Ik denk alleen wel dat vrouwen meer kritiek krijgen. En bij vrouwen worden er allerlei andere zaken bijgehaald, zoals hun uiterlijk.’

Het uiterlijk

Dat gebeurt niet alleen in het voetbal, zegt Hélène Hendriks. ‘Bij vrouwen wordt er nu eenmaal eerder naar hun uiterlijk gekeken, dat is een maatschappelijk gegeven. Je ziet het ook bij journaalpresentatoren.’ Haar uiterlijk is regelmatig onderwerp van gesprek bij Veronica Inside en De Oranjezomer. Johan Derksen leek in juli te suggereren dat hij aan een poster met een foto van Hendriks had gelikt. ‘Dat grapje is een geheel eigen leven gaan leiden’, zegt hij. ‘Ik heb niet aan dat ding gelikt. Ik ben 72, ik ben toch niet seniel. Als ik ergens aan lik, is het aan Hélène en niet aan een schilderij van Hélène.’

Eerder maakte Derksen een opmerking over de borsten van Hendriks. ‘We hadden een publiciteitsfoto, maar Hélène stond erbij alsof ze Dolly Parton was. Ik zeg: Jezus Christus Hélène, wat heb jij een tieten op die foto. Dat kan ik tegen haar zeggen, ze kan tegen een stootje. En als ze gepikeerd is, zegt ze dat.’ Heeft ze dat al eens gedaan? ‘Nee.’

Hendriks kan erom lachen. ‘Je moet alles niet zo bloedserieus nemen.’

Derksen zegt dat je alles moet kunnen zeggen, zolang het maar niet ‘beledigend en seksistisch’ is. Maar na een optreden van Stentler zei hij dat er ‘thuis waarschijnlijk ook nog een afwasje te doen’ was. Toen Suse van Kleef en Mandy van den Berg Engeland - Schotland analyseerden op het EK, zei hij dat ‘ze’ vroeger de Libelle lazen en gingen zitten breien. Is dat niet seksistisch? ‘Nee’, zegt Derksen, ‘daar moet je de humor van inzien.’ Hij citeert Youp van ‘t Hek: ‘De enige leuke grappen zijn verkeerde grappen.’

Johan Derksen, Leonne Stentler en Hélène Hendriks Beeld Rob en Robin / ANP / Pro Shots
Johan Derksen, Leonne Stentler en Hélène HendriksBeeld Rob en Robin / ANP / Pro Shots

Foute grappen

Ook Hendriks vindt het niet seksistisch. ‘Als Johan dat echt was geweest, had hij me toch niet naar hun programma gehaald?’

‘Nog even snel afwassen voordat de Europa League avond begint!’, schreef Leonne Stentler na de opmerking van Derksen op Instagram onder een foto, waarop ze de afwas doet. ‘Als hij zoiets roept, moeten wij er maar weer grapjes over maken’, zegt ze. ‘Ik geloof niet dat Derksen het meent, maar hij weet dat het scoort. Blijkbaar is dit een programma dat Nederlanders op tv willen zien. En mensen nemen zulke opmerkingen over.’

De mannen van Veronica Inside moeten zich realiseren dat ze dingen kunnen veranderen, zegt Barbara Barend. ‘Ook in positieve zin. Ze hebben een best conservatieve achterban.’ Wilfred Genee: ‘Dan kom je weer in de eeuwige discussie of we een voorbeeldfunctie hebben. Maar de kracht van ons programma is dat het uitgesproken en satirisch is, dat meningen worden uitvergroot. Het is een gimmick.’

Stentler krijgt ook veel positieve reacties. ‘Van kijkers die het leuk vinden dat ik tussen de mannen zit. Maar als er twee vrouwen tegelijkertijd in een uitzendingen zitten, is dat meteen best veel, zeggen ook progressieve mensen. Dan zeg ik tegen ze dat het als doodnormaal wordt gezien als de meerderheid van de analisten man is bij het vrouwenvoetbal.’

De voetballerij moet niet exclusief voor mannen zijn, zegt Derksen. ‘Het is lang een mannenbolwerk geweest, daar huppelen nu dames tussendoor. Dan wordt (oud-bondscoach, red.) Sarina Wiegman ook ineens om haar mening gevraagd. In het begin denk je: who the fuck is Wiegman? Maar daar moet je maar aan wennen.’

Het aantal vrouwen op sport- en voetbalredacties stijgt, maar is vooralsnog een minderheid. Bij Studio Sport is het percentage 35 procent. Vaak werken zij achter de schermen. Van de ruim twintig commentatoren zijn er twee vrouw, Marcella Mesker en Suse van Kleef. ‘Iedereen kan ons prachtig de maat nemen’, zegt Maarten Nooter van de NOS. ‘Maar dit speelt op alle sportredacties. Hoeveel vrouwen zitten er bij de Volkskrant?’ Van de vijf sportredacteuren in vaste dienst bij de Volkskrant is er één vrouw, Eline van Suchtelen.

De NOS moet een voortrekkersrol spelen, zegt Rivkah op het Veld. ‘Wij hebben van oudsher een groot publiek. Daar komt verantwoordelijkheid bij kijken.’ Ze is ‘erg blij’ dat de omroep die de laatste jaren neemt. ‘Het heeft te lang geduurd, maar het balletje is nu echt gaan rollen. En dat gaat niet meer terug.’

‘Ik ben geen slet, ik ben een journalist’

‘Ik ben geen slet, ik ben een journalist’ zou je in het Nederlands zeggen. Het is de vertaling van een Franse Canal+-documentaire, Je ne suis pas une salope, waarin Franse sportjournalisten het seksisme in hun vak aankaarten. Zo’n twintig vrouwen, onder meer werkzaam bij grote zenders als Canal+ en Radio France, spreken daarin openlijk over de beledigingen, ongepaste opmerkingen en aanrandingen op het werk - niet zelden door mannelijke collega’s.

Een vrouwelijke scheids

In maart van dit jaar werd een interland van het Nederlandse mannenelftal voor het eerst geleid door een vrouw: de Française Stéphanie Frappart floot toen Nederland-Letland. Voorafgaand had analist Pierre van Hooijdonk zijn twijfels. Frappart had immers zelf niet hoog gevoetbald. ‘Dan heb je het net even iets sneller door.’ Het verwijt van seksisme volgde snel, want ook de meeste mannelijke scheidsrechters hebben geen grootse voetbalcarrière achter de rug, maar daarover heeft Van Hooijdonk het nooit. Frappart floot overigens foutloos.

De term ‘vrouwenvoetbal’ is in Zweden verboden

In het als progressief bekend staande Zweden is het woord ‘vrouwenvoetbal’ ten strengste verboden. Het is voetbal, een sport die door vrouwen en mannen beoefend wordt. Dat wordt streng gehandhaafd op voetbalwebsites en in sport- en nieuwsprogramma’s.

De eerste vrouwelijke KNVB-directeur

Op 1 september krijgt de voetbalbond KNVB voor het eerst een vrouwelijke directeur betaald voetbal. Marianne van Leeuwen zal dan namelijk Eric Gudde opvolgen. Van Leeuwen studeerde rechten en volgde opleidingen aan de Harvard Business School en Nyenrode. Ze werkte als baas in de uitgeverswereld en bekleedde meerdere commissariaten. De laatste zeven jaar is ze voorzitter geweest van de Amsterdamse amateurclub Zeeburgia. In november 2019 drong ze er binnen de KNVB op aan veel meer oog te hebben voor racistische incidenten binnen het amateurvoetbal.