‘Meer soldaten naar Afghanistan’

Interview. Heeft de Amerikaanse politiek filosoof Michael Walzer de antwoorden over Afghanistan waarnaar minister Van Middelkoop zoekt? Door Peter Giesen....

Op het nachtkastje van minister Van Middelkoop van Defensie lag deze zomer het boek Rechtvaardige en onrechtvaardige oorlogen van de Amerikaanse filosoof Michael Walzer. In dit standaardwerk onderzoekt Walzer onder welke omstandigheden een oorlog gerechtvaardigd is. De strijd in Afghanistan valt ruimschoots binnen zijn criteria voor een rechtvaardige oorlog, maar te vrezen valt dat Van Middelkoop na 511 pagina’s niet veel is opgeschoten. Oorlog is gerechtvaardigd in geval van zelfverdediging tegen agressie of teneinde grove schending van de mensenrechten te voorkomen. In uitzonderlijke gevallen kan zelfs een preventieve oorlog tegen een potentiële agressor gerechtvaardigd zijn, meent Walzer.

Maar een rechtvaardige oorlog is nog geen slimme oorlog. Even belangrijk zijn pragmatische en militair-strategische argumenten. Daarmee is Van Middelkoop weer terug bij de vragen waar de hele Nederlandse politiek mee worstelt. Is de NAVO wel in staat de strijd in Afghanistan te winnen? Dreigt Nederland zijn militairen niet op te offeren aan een oorlog die uiteindelijk tot mislukken gedoemd is? Walzer: ‘Filosofen gebruiken vaak de metafoor van de drenkeling. Als je ziet dat iemand in het water is gevallen, ben je moreel verplicht hem te redden. Maar als je niet zo’n goede zwemmer bent, ben je niet moreel verplicht je eigen leven te riskeren om iemand anders te redden.’

Walzer (71) was vorige week in Nederland, waar hij de jaarlijkse Thomas Morelezing uitsprak, georganiseerd door het Soeterbeeckprogramma van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij geldt als een van de meest vooraanstaande politiek filosofen van de VS. In de jaren zeventig werd hij beroemd met de eerste versie van zijn boek over rechtvaardige oorlogen. Walzer was een felle activist tegen de oorlog in Vietnam, maar verzette zich tegen het zijns inziens al te gemakkelijke pacifisme waarin veel opponenten hun toevlucht zochten.

Walzer: ‘Ik realiseer me nu hoe mijn ideeën over de oorlog gevormd zijn door het feit dat ik als Jood opgroeide tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ik was nog een kind, maar ik las over de oorlog en de vernietigingskampen. We hadden veel familie in wat tegenwoordig Wit-Rusland is. Twee familieleden kwamen in 1939 over voor de Wereldtentoonstelling in New York en konden niet meer naar huis. Al hun naasten werden vermoord, en wij zaten erbij toen ze het nieuws hoorden. Dat leidde bij mij tot de overtuiging dat pacifisme nooit het antwoord kan zijn. Het is misschien goed als je weigert hier of daar te vechten. Maar een weigering om waar dan ook te vechten kan nooit gerechtvaardigd zijn.’

Als minister Van Middelkoop uw boek goed begrepen heeft, moet hij dan in Uruzgan blijven?

‘Ik geloofde dat het goed was om naar Afghanistan te gaan, na de aanslagen op New York. De Taliban vormden een alliantie met Al Qa’ida, ze gaven terrorisme een territoriale basis. De oorlog was dus zeker gerechtvaardigd. Alleen hadden de westerse landen er veel meer troepen naartoe moeten sturen en veel meer moeten investeren in de wederopbouw. Een groot deel van de middelen voor de Irak-oorlog – die naar mijn idee niet gerechtvaardigd is – had beter in Afghanistan gestoken kunnen worden. Ik zie eigenlijk geen andere mogelijkheid dan proberen deze fouten te herstellen en het karwei af te maken.’

Is het niet gevaarlijk om in filosofische termen over oorlog na te denken? Wie Afghanistan louter als een rechtvaardige oorlog beschouwt, dreigt de strategische realiteit uit het oog te verliezen.

‘De theorie van de rechtvaardige oorlog werd voor het eerst geformuleerd in de Middeleeuwen. Ook toen al stelden filosofen dat een staat voorzichtig moest zijn en de strategische realiteit niet moest negeren. Een oorlog die niet gewonnen kan worden, kan ook nooit een rechtvaardige oorlog zijn. Dat was destijds ook de achtergrond van ons verzet tegen de oorlog in Vietnam. Ik had geen enkele sympathie voor de Vietnamese communisten, ook omdat ik wist dat zij hun politieke tegenstanders genadeloos uit de weg ruimden. Maar het was al heel snel duidelijk dat de oorlog een heilloze operatie was.’

Geldt dat ook niet voor Afghanistan? Er zitten nu dertigduizend NAVO-soldaten. Volgens sommige militaire deskundigen moeten dat er tien keer zo veel zijn.

‘Nou, 300 duizend lijkt me wel erg veel, maar het staat buiten kijf dat er veel meer troepen naar Afghanistan moeten. Dat is geen argument om weg te gaan, maar om meer te doen. Nederland moet andere landen mobiliseren.’

Maar als dat mislukt?

‘Als het zeker is dat die poging gaat mislukken, dan is het eerste land dat wegloopt het eerste land dat zijn verantwoordelijkheid ten opzichte van zijn soldaten neemt.’

In een moderne oorlog zijn burgerslachtoffers onvermijdelijk. Vaak wordt gezegd dat het geweld tegen burgers in proportie moet staan tot de oorlogsdoelen. U verwerpt dat argument.

‘In concrete gevechtssituaties werkt het argument sterk in het voordeel van bijvoorbeeld de Taliban, die zich onder de plaatselijke bevolking schuilhoudt. Als je terugschiet, tref je onvermijdelijk ook burgers. Daarom vind ik verantwoordelijkheid een beter criterium. Een oorlogvoerende partij heeft de verantwoordelijkheid om het aantal burgerslachtoffers zo laag mogelijk te houden.’

Maar zijn dan alleen de Taliban verantwoordelijk, als de NAVO een dorpje bombardeert waar zich guerrillastrijders verbergen?

‘Nee, de NAVO is ook verantwoordelijk. Laat me een voorbeeld uit de Tweede Wereldoorlog geven. Stel dat je een Duitse tankfabriek wilt bombarderen die in een arbeidersbuurt ligt. Hoeveel burgerdoden is het vernietigen van zo’n fabriek waard? Kun je ze afwegen tegen de waarde van de tanks die ook weer mensen doden? Het zijn bijna onmogelijke rekensommen.

‘Het criterium van verantwoordelijkheid is veel bruikbaarder. De geallieerden moeten maatregelen nemen om het aantal burgerslachtoffers zo laag mogelijk te houden, ook al lopen hun piloten daardoor meer risico. Ze kunnen bijvoorbeeld overdag vliegen in plaats van ’s nachts, of op een geringere hoogte vliegen.’

Geldt dat ook voor de NAVO-troepen in Afghanistan? Door zo weinig grondtroepen te sturen, is de NAVO aangewezen op de luchtmacht die relatief meer slachtoffers maakt.

‘Zeker. Dat argument heb ik naar voren gebracht tijdens de Kosovo-oorlog. Omdat de NAVO op voorhand zei geen grondtroepen te willen zenden, nam het aantal slachtoffers onder de Kosovaren enorm toe. Later was een bommencampagne op Belgrado noodzakelijk om de oorlog te beëindigen. Dat had moeten worden vermeden.’

Is geweld wel te beheersen? De oorlog in Vietnam begon mede uit idealisme, omdat Kennedy het communisme wilde bestrijden.

‘Ja, dat klopt. Als je de honden van de oorlog loslaat, weet je niet waar je eindigt. Maar toch: ik geloof dat je de honden van de oorlog soms móet loslaten. En soms geldt ook: hoe eerder je ze loslaat, hoe minder geweld je krijgt.’

Vindt u een preventieve aanval op Iran dan acceptabel?

‘Laten we ons een situatie voorstellen waarin Iran kernwapens heeft, en Israël onderzeeërs met kernwapens in de Perzische Golf, on hairtrigger alert. Sterke maatregelen om dat te voorkomen zijn gerechtvaardigd. In eerste instantie denk ik dan aan sterkere economische sancties. Maar uiteindelijk zou een chirurgische aanval op de Iraanse nucleaire faciliteiten, vergelijkbaar met de Israelische aanval op een Iraakse kerncentrale in 1981, gerechtvaardigd kunnen zijn.’

Meer over