InterviewTineke de Nooij

Mediumstilte: waar is Jomanda?

null Beeld Judith Jockel
Beeld Judith Jockel

Zegt de naam Jomanda u nog iets? In 2009 trok het medium uit Tiel zich terug in de bossen van Canada. Voor een documentaire zocht presentator Tineke de Nooij contact met haar.

Paul Onkenhout

Au, zegt radiopresentator Tineke de Nooij (80) als ze vanuit de keuken een korte trap oploopt. ‘Mijn heup. Het is een aangeboren afwijking. Ik heb al sinds mijn jeugd geen gevoel in één been. Ik krijg er steeds meer last van. Ik heb een nieuwe heup, maar aan de kant van de andere heup heb ik het meeste last. Slijtage.’

Lachend: ‘Jomanda heeft de heup nog ingestraald.’

Dat zit zo. Voor de documentairereeks Jomanda: Lady of the Light op Discovery+ was de voormalige koningin van de middag-tv, tevens icoon van zeezender Veronica, in Canada. Het omstreden, zelfbenoemde genezend medium Jomanda, razend populair in de jaren negentig van de vorige eeuw, sloeg in 2009 op de vlucht en vestigde zich op Vancouver Island.

‘Ze woont daar ergens in de bossen. We waren bij haar langs geweest, maar ze was niet thuis. Toen we met de tv-ploeg in de bar van ons hotel zaten, ging de telefoon. Jomanda.

‘Ze vertelde dat ze van iemand had gehoord dat ik langs was geweest. Midden in het gesprek zei ze plotseling dat ik mijn telefoon tegen mijn heup moest houden. Dat heb ik maar gedaan. Ik hoorde dat ze met haar vingers knipte. Jomanda vertelde dat ze van mijn man Peter had doorgekregen dat ik zoveel pijn had. Peet is al drie jaar dood hè.

‘Ik heb de telefoon nog een paar keer tegen mijn heup gedrukt. Het was absurd. Toen ik terug in Nederland was kreeg ik een oproep van de pijnkliniek. Daar zou ik injecties tegen de pijn krijgen. Dus daar lig je dan, op zo’n operatietafel, in je blote billen. Er stonden wel vijf mensen bij om te helpen.

‘Wat deed u eigenlijk in Canada, vroeg de dokter, was u met vakantie? Zegt de naam Jomanda u nog iets, zei ik. Er viel meteen een doodse stilte. En ik ben nog ingestraald ook, zei ik. Mevrouw, zei de dokter, dan kan het vandaag helemaal niet meer stuk. Iedereen lag in een deuk.’

Maar hielp het, het instralen door de telefoon?

‘Ja! Absoluut. Ik had heel veel pijn, vlammende pijn. Na het instralen kon ik mijn been weer bewegen, het werd weer draaglijk. En zo bleef het twee weken lang.’

De afgelopen maanden werkte Tineke de Nooij mee aan twee documentaires over Jomanda: de eerder genoemde van producent Concept Street op Discovery+ en Jomanda: het echte verhaal van Ewout Genemans (Videoland). Beide makers deden een beroep op De Nooijs expertise en interviewden haar. Ze maakte in de vorige eeuw diverse tv-programma’s met Jomanda.

Met plezier kijkt De Nooij terug. De tv- en radiomaker ontvangt thuis, in een bungalow in de bossen van Baarn waar ze opgewekt van de hak op de tak springt. ‘Prinses Beatrix woont verderop, maar ik kom haar jammer genoeg nooit tegen met haar honden.’ Laatst werd in een van de andere bungalows een drugslab ontmanteld. ‘Ja ja, er gebeurt hier van alles’.

Haar radiowerk zit er na ruim zestig jaar op. Een paar dagen later, op zaterdag, zal ze op Radio 5 in haar eigen programma, de TinekeShow van Omroep Max, haar afscheid aankondigen. De verantwoordelijkheid begon haar steeds meer te benauwen. ‘Er was bijna niks anders dan werk.’ Ze wil meer gaan reizen, naar Zuid-Afrika bijvoorbeeld. De koffers staan al klaar.

Ze heeft haast, zegt ze. ‘Ik ben 80 en alleen. Ik word voortdurend met mijn neus op de feiten gedrukt. Verdorie. Vanaf je 70ste ben je de klos. Ik zie het aan al mijn vrienden, ze hebben allemaal wat. Als je 80 bent, is het aftellen geblazen. Peet was 80 toen hij een herseninfarct kreeg en het afgelopen was met het feest.

‘Ik heb een heftige tijd achter de rug, door het overlijden van Peet en ook door die achterlijke coronatoestand; ik kon mijn kinderen niet eens meer kussen, en mijn kleinkinderen. Zo wil ik niet leven. En nu komt er weer een golf aan. Ik moet er niet aan denken om hier weer twee jaar in mijn dooie eentje te zitten. Ik word er stapelgek van, ik ga weg. Ik wil buiten zitten op een terras, boeken lezen in het Zuid-Afrikaanse licht.’

null Beeld Judith Jockel
Beeld Judith Jockel

Ze groeide niet ver hier vandaan op, in Hilversum, in wat ze een ‘omroepbuurt’ noemt. Haar vader was timmerman-metselaar bij de Nederlandse Radio Unie, de NRU. ‘Ik zat dicht bij het vuur. Het was de tijd van de grote radio-orkesten. Bij ons in de straat speelde iedereen een instrument. Mijn zusje en ik vierden elk jaar Sinterklaas in een radiostudio, de ene keer bij de AVRO, de andere keer bij de KRO. Vanaf mijn 10de wist ik dat ik voor de radio of in de journalistiek zou gaan werken. Het werd de radio.

‘De bekende sportverslaggever Dick van Rijn was mijn oom. Hij was de beste vriend van mijn ouders. Hij vond het maar niks dat ik voor een illegale radiozender met een zendschip op zee ging werken. En mijn vader vond het ook niks. Ik trok me niks van ze aan, dit was wat ik wilde.’

In 1960 was ze de eerste vrouwelijke radio-dj, op zeezender Veronica. Twee jaar later begon ze met een programma waarmee ze haar naam vestigde: Koffietijd. Op tv trok ze later een miljoenenpubliek. Met het door haarzelf bedachte, luchtige Tineke – tijdens de uitzending lag haar hond aan haar voeten – introduceerde ze in Nederland middag-tv, inclusief een kok in de studio. Veelbekeken (en veelbesproken) was een programma dat ze vanaf 1994 twee jaar voor RTL maakte, Tineke en de paranormale wereld.

In 1991 leverde ze een forse bijdrage aan de bekendheid van Joke Damman, een vrouw uit Deventer die zichzelf Jomanda noemde en beweerde veelvuldig contact te hebben met gene zijde. In een uitzending van Tineke kreeg ze voor het eerst een groot podium en genas ze op wonderbaarlijke wijze een paar mensen van ernstige kwalen.

In haar hoogtijdagen bracht Jomanda, gekleed in een blauwe jurk, in een hal in Tiel wekelijks duizenden mensen op de been, met vaak hysterische taferelen tot gevolg. De omslag begon in 2001 met de dood van Sylvia Millecam, de actrice die twee jaar eerder door borstkanker was getroffen en zich niet door de reguliere zorg liet bijstaan, maar door alternatieve genezers onder wie Jomanda.

Omdat ze Millecam chemotherapie en een operatie had ontraden, werd ze aangeklaagd en jaren later vrijgesproken. In 2009 emigreerde ze naar Vancouver Island waar ze als healer haar werk voortzette, op kleine schaal.

De reis naar Canada was krankzinnig, zegt De Nooij, niet alleen vanwege het instralen per telefoon. Jomanda ontliep De Nooij, tot een ontmoeting kwam het niet. Ze spraken alleen telefonisch met elkaar. ‘Toen we langs gingen bij haar huis, was ze er niet. De volgende dag zat er een ketting om het hek. Ze had de benen genomen.’

Voor de reis had Emile Ratelband al contact met haar opgenomen. Hij is een vriend van Jomanda. ‘Emile Ratelband, of all people! Hij had van Jomanda gehoord dat er documentaires over haar zouden worden gemaakt. Het was beter dat ik niet zou meewerken, ze wilde niet dat die documentaires zouden worden gemaakt. Emile, heb ik gezegd, ik laat me door jou niet vertellen wat ik moet doen. Wat krijgen we nou?

‘Bovendien had ik al gehoord dat Haye van der Heyden en Jack Spijkerman zouden worden geïnterviewd, zij zijn anti-Jomanda. Ook daarom heb ik meegewerkt, ik kan vertellen wat ik heb gezien. Ik ben positief over haar, ik kan iets tegenover hun verhalen stellen.’

Wat precies?

‘Heel vaak is aan mij gevraagd of ik in Jomanda geloof. Ik geloof alleen in wat ik heb gezien. Ik heb meegemaakt dat tijdens een sessie met haar een foto plotseling van kleur veranderde. Van de twee zwart-wit-foto’s was er eentje bruin geworden.’

Waarom gebeurde dat?

‘Er was iets met iemand op de foto, ik weet niet meer wat. Het is al zo lang geleden. In de eerste uitzending van de documentaire op Discovery zijn beelden te zien van de sessies van Jomanda in Tiel. Ik bleek een hoop te zijn vergeten. Al die duizenden mensen daar! Ik wist niet wat ik zag. En die mensen zijn echt niet allemaal gek, hoor. Ik ben wantrouwig, maar ik heb met haar heel veel dingen meegemaakt en gezien die onverklaarbaar zijn.

‘Laatst kreeg ik een mail van een vrouw die als kind een ski-ongeluk had gehad. Sindsdien had ze altijd pijn aan haar rug. Met haar man bezocht ze Jomanda en op de plek waar ze altijd zo’n pijn had verscheen plotseling een groot litteken. Een litteken! Ze had het gefotografeerd, ik heb de foto gezien. Jomanda had tegen haar gezegd dat er witte figuren klaar stonden om haar te helpen. Ze heeft daar geen pijn meer. Hoe kan dat nou? Dat kan toch niet?’

Nee toch? Ze verkocht ook ingestraalde kaarsen en sleutelhangers, om maar wat te noemen.

‘En kettinkjes en water. Ik denk dat die dingen zorgen voor een placebo-effect. Het zet de zelfwerkzaamheid van iemands lijf in werking. Als jij denkt dat ingestraald water werkt, dan werkt het. Maar wat ze deed met haar handen! In de documentaire zie je ook twee aardige vrouwen. Als hondjes kropen ze in Tiel door de zaal, ze wisten niet meer wat ze deden. Hun eigen moeder was verbijsterd. Dat kreeg Jomanda allemaal voor elkaar.’

Het ging toch ook gewoon om geld?

‘In de documentaire van Discovery+ zegt journalist Bert Voskuil dat Jomanda in de eerste vier jaar 10 miljoen gulden heeft verdiend. Voskuil schreef al in de jaren negentig over haar. Mijn bek viel open. Er is heel veel geld weggesluisd. Maar zij werkte voor niks. Ik zweer het je, dat huis van haar in Canada stelde niks voor. Ik denk dat de mannen om haar heen, financiële knakkers, misbruik van haar hebben gemaakt. Ze heeft niet goed in de gaten gehouden wat die deden.’

Heb je medelijden met haar?

‘Ja, intens. Wat me verbijsterde, is dat ze daar zo geïsoleerd leeft. Zij zit daar alleen in dat bos. Wat een eenzaamheid, wat een ellende. Ze is ongelukkig. Jomanda is alleen gelukkig als ze haar werk kan doen, dat hoor ik aan haar stem. Ze kreeg de wetenschap tegenover zich. Als er geen bewijs is, word je geschopt.

‘Ik weet dat er meer is tussen hemel en aarde. Laten we dat nou maar gewoon aannemen.’ Lachend: ‘En het mooie is dat ze meteen weer in haar rol van healer schiet, zoals die keer dat ze mijn heup begon in te stralen.’

Je vindt het allemaal ook grappig.

‘Ontzettend zelfs. Ik lach me er kapot om. Het is zo bijzonder. Je gelooft het gewoon niet. Ik zie het van de luchtige kant, ook het healen. Een van mijn eigen dochters is ook een healer. Ze heeft in Amerika gestudeerd, daar is healing in sommige staten een erkende studie. Ze is heel ver, ik ben het spoor bijster.

Heel ver?

‘Ik kan er niet meer bij. Ik weet dat er meer is tussen hemel en aarde, maar zij gaat een stap verder, naar andere dimensies. En ze gelooft in transformaties, het leven op andere niveaus. Ze werkt aan een boek en is een eigen tv-kanaal begonnen, Tuffie TV. Ik lach me kapot, Tuffie TV. Ze heet eigenlijk Marjolein, maar zo noemt niemand haar. Sinds ze bij Veronica in de box stond en een keer spuugde na het eten wordt ze zo genoemd.’

Zelf maakte je jarenlang reclame voor een armband met een geneeskrachtige werking, de BioStabil 2000. Geloofde je daar echt in?

‘Ik geloof er nog steeds in en ik heb hem ook nog steeds. Mijn man was chirurg, hij had een wetenschappelijke achtergrond. Hij heeft boeken voor me gekocht over de kracht van magneten. Het werkt, al is het wetenschappelijk niet te bewijzen. Over Jomanda zei Peet dat mensen baat bij haar kunnen hebben en dat dat goed is. Met de Bio-Stabil werkt het ook zo. Ik heb er baat bij gehad.

‘Ik geloof ook in de werkzaamheid van kristallen, rozenkwarts bijvoorbeeld. Wetenschappers zullen het waanzin vinden dat ik met rozenkwarts om mijn nek loop, maar ik geloof er in. En ik ben niet de enige.’

Voordat ze naar Zuid-Afrika vertrekt, heeft ze eerst nog een etentje met de ploeg waarmee ze in Canada was. ‘Zie je die blauwe lap daar? Die had de fotograaf van de Volkskrant meegenomen, ik moest hem omdoen, net zoals Jomanda vroeger. Ik vond het enig en zo relativeer ik het allemaal een beetje.’ Hard lachend: ‘Bij het etentje kan ik hem mooi als tafelkleed gebruiken.’

Oude vriend

Waar Discovery+ Tineke de Nooij inzette om Jomanda in Canada te ontmoeten, deed producent Ewout Genemans voor zijn documentaire op Videoland een beroep op de Brabantse ondernemer Johan Vlemmix. Hij is een oude vriend van Jomanda. Op reportersonline.nl zei hij vorige maand dat het ‘heel slecht’ met haar gaat. Jomanda, 73 inmiddels, zou nog maar 45 kilo wegen. Ze ging volgens Vlemmix niet in op zijn voorstel om terug te keren naar Nederland en bij hem te gaan wonen. ‘Ze wil gewoon echt niet geholpen worden.’

Documentaires

Jomanda: Lady of the night, Discovery +. Vier afleveringen, de tweede is te zien vanaf 5 november.

Jomanda, het echte verhaal. Videoland. Deel 2 komt op 15 december online.

Meer over