PostuumMarjori Lutter (1966-2021)

Marjori Lutter (1966-2021) was een kunstenares van internationale allure, dankzij haar psychose

Marjori Lutter Beeld
Marjori Lutter

De psychose die ze op jonge leeftijd kreeg, luidde jaren in van angst en verlies van zelfstandigheid, maar haar ziekte bracht ook iets bijzonders: de kunst die Marjori Lutter begon te maken was zo opmerkelijk dat die wereldwijd de aandacht trok. Haar abstracte, kleurrijke figuren, veelal portretten van vrouwen, hingen in musea en galeries in New York, Berlijn, Wenen en San Francisco. ‘Van tevoren weet ik niet wat ik ga tekenen’, zei ze ooit tegen haar moeder. ‘Het is er zomaar.’

Marjori werd geboren op 22 januari 1966 op Aruba, waar haar vader werkte als orthopedagoog en haar moeder als tekenlerares. Toen ze 5 jaar was, verhuisde het gezin naar Nederland. Ze had een licht verstandelijke beperking, maar ze vond moeiteloos haar weg, vertelt haar twee jaar jongere zus Inez. Ze ging naar het voortgezet bijzonder onderwijs, liep stage, had vriendinnen, werd verliefd, speelde prachtig piano. ‘Ze was veel flinker en ondernemender dan ik, ze ging met de bus naar school in de stad, en naar de disco. Ik durfde dat niet.’

En toen sloeg op haar 24ste het noodlot toe. Haar moeder Rietje Koot herinnert zich dat ze op een avond naar beneden kwam rennen om te zeggen dat ze allemaal stemmen hoorde. Diagnose: schizofrenie. De stemmen maakten haar boos, dwingend, soms agressief, het werd voor haar moeder te zwaar om haar thuis te begeleiden. Marjori verhuisde naar Swetterhage in Zoeterwoude, een instelling waar ze achttien jaar lang zou blijven wonen.

Daar bloeide ze op, dankzij medicijnen en goede begeleiding. Op het atelier van de instelling zagen ze haar talent en stimuleerden ze haar om te gaan tekenen en schilderen. ‘Ze had altijd bij mij in het atelier gezeten, ze wist hoe ze met verf moest omgaan’, zegt haar moeder, terugblikkend.

Honderden tekeningen en schilderijen maakte ze, met potlood, krijt of acryl, op papier en doek. Al snel werd ze onderdeel van een kunststroming die outsider art of art brut wordt genoemd, kunst van autodidacten, vaak mensen met een verstandelijke of psychische beperking. Zo deed ze haar intrede in de kunstwereld en exposeerde ze onder meer op de Outsider Art Fair in New York. Haar moeder ging mee, regelde de pr en maakte een website waar veel van haar werk op kwam te staan.

De laatste jaren van haar leven verdween de kunst naar de achtergrond. ‘Ik kreeg het idee dat ze er niet zoveel zin meer in had’, zegt haar zus. Marjori verhuisde naar een instelling in de buurt van haar moeder, waar ze langzaam achteruitging. Er was daar geen atelier, en bovendien begonnen de zware antipsychotica hun tol te eisen. Ze kreeg parkinsonverschijnselen, werd stijf, kon uiteindelijk niet meer praten en ook haar handen niet meer gebruiken. ‘Dat was zo frustrerend voor haar, ze had een hoofd vol verhalen maar kon zich niet meer uiten’, vertelt haar zus. Een tijdlang communiceerde ze nog door foto’s te maken, totdat ook dat niet meer ging. Ze overleed in haar slaap in de vroege ochtend van 10 augustus.

Ze leeft voort in haar kunst, haar werk hangt in het Museum van de Geest, onderdeel van de Hermitage. Kunst van mensen die ‘een beetje anders’ zijn, heet het daar. ‘Was ik maar erger’, zei ze ooit tegen haar moeder. ‘Ze besefte goed wat er met haar aan de hand was en dat maakte het leven ingewikkeld.’ De kunst bracht haar bekendheid maar, veel belangrijker misschien wel, het zorgde voor rust in haar drukke hoofd. Als ze schilderde, hoorde ze de stemmen niet.

Meer over