Postuum

Kees de Jager (1921-2021) was de grote ster onder Nederlandse astronomen

Kees de Jager Beeld Els Zweerink
Kees de JagerBeeld Els Zweerink

Een van de grote sterren van de Nederlandse astronomie overleed donderdag op 100-jarige leeftijd. Zijn cv is ongekend: van onderduiken op de sterrenwacht in de oorlog tot toponderhandelingen met rivaliserende wereldmachten over sterrenkundeonderzoek.

Op de veerboot van Texel naar Den Helder kenden ze hem goed. Tot op zeer hoge leeftijd reisde Kees de Jager van zijn geboorte-eiland naar zo’n beetje elke uithoek van Nederland, om publiekslezingen te geven over zijn grote passie: de sterrenkunde. Afgelopen donderdag overleed De Jager op 100-jarige leeftijd. Zijn grootste teleurstelling was dat hij alle fascinerende ontwikkelingen van de komende honderd jaar niet meer mee zal maken.

Want dat is natuurlijk het mooie als je zo lang en in goede gezondheid mag leven. Dat er zo veel gebeurt in een eeuw. De ontraadseling van de energiebron van sterren. De opkomst van de ruimtevaart. De verkenning van de planeten. Bewijzen voor de oerknal. De ontdekking van zwarte gaten. De Jager verslond het allemaal, onverzadigbaar.

En hij leverde belangrijke bijdragen aan die ontwikkelingen. In 1952 promoveerde hij cum laude op onderzoek aan de eigenschappen van de zon – pionierswerk in die tijd. Als eerste wist hij röntgenmetingen toe te passen op zonnevlammen en achterhaalde hij op die manier de extreme temperaturen van die uitbarstingen.

In 1961 richtte hij – met 80.000 gulden overheidssubsidie – het Utrechtse Laboratorium voor Ruimteonderzoek op. Hij bestudeerde de allerzwaarste sterren in het heelal, en dook na zijn emeritaat in de mogelijke link tussen de activiteit van de zon en de opwarming van het aardse klimaat.

Surabaya

Zijn ouders namen de 5-jarige Kees in 1926 mee naar Surabaya, waar hij voorgoed verslingerd raakte aan de sterrenhemel. En aan zijn latere echtgenote, tevens verre afstammeling van een beroemde Friese telescoopbouwer Doetie Rienks, met wie hij trouwde in 1947. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog kwam hij terug naar Nederland, om in Utrecht sterrenkunde te studeren bij de vermaarde astronoom Marcel Minnaert.

Het klikte niet alleen op persoonlijk en wetenschappelijk gebied, maar ook qua politieke voorkeur. Minnaert was overtuigd communist en De Jager moest in de jaren vijftig onder andere een hoogleraarspost in Princeton aan zijn neus voorbij laten gaan, omdat hij in het McCarthy-tijdperk vanwege zijn linkse opvattingen geen Amerikaans visum kreeg. In plaats daarvan bleef hij in Utrecht, waar hij in 1963 directeur van sterrenwacht Sonnenborgh werd.

In zijn boek Terugblik – een verzameling anekdotische memoires, waarop onlangs nog een vervolg verscheen – komen veel meer aanvaringen tussen politiek en wetenschap aan bod. Dat begon eigenlijk al tijdens de oorlog, toen hij samen met studiegenoot Hans Hubenet ondergedoken zat op de sterrenwacht, om aan de Duitse tewerkstelling te ontkomen. Overdag hield het tweetal zich gedeisd, ’s nachts hadden ze de bibliotheek voor zich alleen.

Politieke kwesties

Ook in zijn talrijke functies voor internationale organisaties, waaronder de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, het Committee on Space Research (Cospar) en de Internationale Astronomische Unie, kreeg De Jager vaak te maken met politieke kwesties. Die wist hij meestal tot een goed einde te brengen, mede dankzij zijn buitengewoon innemende karakter. Zo wist hij begin jaren zeventig, dankzij een jaarlang diplomatiek onderhandelen, de Sovjet-Unie, Bulgarije en Israël op één lijn te brengen over de locatie van het eerstvolgende internationale Cospar-congres.

Naast zijn bestuurlijke en wetenschappelijke werk – met als een van de hoogtepunten de Utrechtse bijdrage aan een grote zonnesatelliet van Nasa – nam De Jager alle tijd voor het populariseren van de sterrenkunde. Wat was er immers mooier dan andere mensen daar óók zo enthousiast over te krijgen? En voor zijn grote hobby: hardlopen. Op 75-jarige leeftijd liep hij nog de marathon van New York.

Maar ook in de sterrenkunde zat De Jager nooit stil. Na zijn emeritaat in 1986 woonden hij en zijn vrouw nog lange tijd in de statige directeurswoning van de Utrechtse sterrenwacht Sonnenborgh. In 2003 verhuisden ze naar Texel, waar de directeur van het Nederlands Instituut voor Onderzoek aan de Zee (NIOZ) hem meteen een werkkamer aanbood. Samen met zijn Argentijnse collega Silvia Duhau publiceerde hij nog regelmatig artikelen over de zonneactiviteit.

Zijn geliefde Doetie overleed begin 2016, op 94-jarige leeftijd. Ze had hem in 1960 tegen zijn zin meegenomen naar dansles, wat desondanks een schot in de roos bleek. Het leven bleef voor hem een dans: hij vond een nieuwe levensgezel in de kleindochter van Albert Nijland, die vóór Minnaert directeur van de Utrechtse sterrenwacht was geweest. Het was Kees de Jager ten voeten uit: altijd maar doorgaan, vol levenslust.

Drie keer Kees de Jager

1) Van pseudowetenschap moest Kees de Jager niks hebben. Van 1987 tot 1998 was hij voorzitter van de Stichting Skepsis, en van 1994 tot 2001 van de European Council of Skeptical Organisations. Beroemd werd zijn theorie van de velosofie, waarin hij de numerologie op de hak nam. Net zoals numerologen verborgen betekenissen zien in toevallige getallen en gezochte berekeningen, leidde De Jager allerlei natuurconstanten af uit de afmetingen van zijn fietswiel, -trapper, -lamp en -bel.

2) Als geen ander zette Kees de Jager zich in voor de popularisering van de sterrenkunde, onder andere als voorzitter van Volkssterrenwacht Simon Stevin in Hoeven (1968-1990), van Stichting De Koepel (1973-1979) en van Museumsterrenwacht Sonneborgh in Utrecht (1998-2003). Hij schreef bijna evenveel populairwetenschappelijke artikelen als vakpublicaties, onder andere in het maandblad Zenit.

3) Tussen 1962 en 2003 was Kees de Jager hoofdredacteur van drie vooraanstaande internationale wetenschappelijke publicaties: Space Science Reviews, Astrophysics and Space Science Library en Solar Physics. Daarnaast was hij jarenlang actief in de redacties van twaalf andere internationale astronomische tijdschriften en boekenseries.

Meer over