analyse

Kanye West: genie, provocateur, iemand die worstelt met zijn psychische gezondheid, of allemaal tegelijk?

null Beeld Georgy Dendoe
Beeld Georgy Dendoe

De documentaire Jeen-yuhs, die deze week op Netflix verschijnt, volgt Kanye West vanaf zijn 24ste tot zijn 44ste. We zien zijn pieken en ook zijn diepe dalen. Precies zoals Kanye het graag heeft.

Daan Heerma van Voss

Het was zomer 2012, de filmpjes staan nog op mijn telefoon. Op het podium van het Gelredome spreidde Kanye West zijn armen, Jay-Z ernaast. Trouwe volgelingen die we waren, wisten we van elk van Kanye’s gebaren wat ze betekenden. We lieten een grote open plek vallen voor de perfecte moshpit. Maandenlang hadden mijn vrienden en ik ons verheugd. Afzonderlijk hadden we aparte helden. Samen hadden we één idool: Kanye West. Daar klonken de springerige elektronische begintonen van Ni**as in Paris, hun wereldwijd omarmde anthem – ‘I ball so hard, motherfuckers wanna fine me. But first ni**as gotta find me.’

Op bevel van Kanye begonnen we te rennen, duizenden mensen ramden op elkaar in en wervelden door. Drie minuten en negenendertig seconden later hijgden we zweterig uit. Toen begonnen diezelfde tonen opnieuw. Als Kanye West en Jay-Z hetzelfde lied wilden blijven spelen, dan deden ze dat, die avond zelfs vijf keer achter elkaar. Hun gezamenlijke album heette Watch the Throne. Niemand twijfelde eraan: die troon was de hunne. Daar gingen we weer, rennen, beuken.

Jeen-yuhs (genius)

Deze week gaat op Netflix het eerste deel van de driedelige documentaire Jeen-yuhs (een variatie op ‘genius’) in première. In de totaal 280 minuten durende documentaire staan de laatste twintig levensjaren van Kanye West centraal, gefilmd door documentaire- en videoclipregisseur (en goede vriend) Coodie, die Kanye in 2002 ontmoette en hem besloot te gaan volgen. Zodoende maakte Coodie niet alleen Kanye’s pieken, maar ook zijn vele dalen mee.

Kanye West tijdens zijn campagne als presidentskandidaat.  Beeld
Kanye West tijdens zijn campagne als presidentskandidaat.

Als je nadenkt over wat er sinds die dag in het Gelredome met Kanye, de man op de troon, is gebeurd, springen naast zijn albums (van wisselend niveau maar altijd spannend) vooral de talloze incidenten in het oog. Zijn absurde uitspraken, zoals dat het hem zo kwelde dat hij zichzelf nooit live kon zien, maar ook over bijvoorbeeld de slavernij. (‘Je hoort dat de slavernij vierhonderd jaar duurde. Vierhonderd jaar, en al die mensen tegelijk? Dat klinkt als een keuze. Het was een mentale gevangenschap.’) Zijn interviews waarbij hij haast catatonisch voor zich uitstaarde. En natuurlijk zijn presidentiële campagne in 2020, toen hij zich met een priester in Wyoming wilde inzetten voor onder meer de verplichtstelling van het schoolgebed. (De documentaire begint in 2020, in een vakantiehuis in de Dominicaanse Republiek, waar Kanye, in een camouflagekleurig faux bomvest, in een telefoon blaft dat de campagne ‘full steam ahead’ moet doorgaan.)

‘Maniak’

De naam Kanye staat inmiddels symbool voor uitspattingen en excessen. Als een beroemdheid zich vandaag de dag ernstig vergaloppeert, wordt dat in roddelbladen en op fora ‘een Kanye’ genoemd. Maar de simpele voorstelling van zaken, van Kanye de ‘maniak’, is uitermate misleidend. Intelligent en handig als hij is, heeft Kanye zijn vermeende ‘gekte’ gaandeweg leren inzetten als commercieel en artistiek middel. Waar vreemde uitspattingen hem in zijn jonge jaren nog leken te overkomen, zijn ze in toenemende mate een onlosmakelijk deel geworden van zowel zijn muziek als zijn imago.

Dit proces heeft zich, achteraf bezien, in twee fasen voltrokken. Allereerst groeide Kanye uit tot de koning van de ‘celebrity meltdown’, een zeer openbare fase van grillige uitspraken en alarmerende missers begaan door een beroemdheid. Een rol waarvoor hij geknipt was, dankzij de unieke combinatie van zijn extreem impulsieve temperament, zijn permanente toegang tot een groot publiek én zijn positie als jarenlange partner van reality-tv-ster Kim Kardashian (van 2012 tot 2021). Dit was fase 1. Vervolgens expliciteerde hij zijn ‘gekte’ en bracht die in verband met zijn muzikale gave (fase 2). Hierbij trad hij in een lange traditie van kunstenaars die, sinds de Klassieke Oudheid al, hun ‘gekte’ hebben bezongen als hun grootste kracht en hiermee prestige en legitimiteit oogstten.

Kanye West onderbreekt het dankwoord van Taylor Swift bij de MTV Video Music Awards in 2009.  Beeld FilmMagic
Kanye West onderbreekt het dankwoord van Taylor Swift bij de MTV Video Music Awards in 2009.Beeld FilmMagic

Kanye’s eerste volledige meltdown vond plaats in het najaar van 2016. Losse incidenten, zoals toen hij in 2009 het podium van de MTV Awards bestormde om te verklaren dat Taylor Swift de prijs voor Best Female Video minder verdiende dan Beyoncé, laten we buiten beschouwing. (‘Als God niet had gewild dat ik het podium op zou rennen, dan had Hij me niet op de eerste rij gezet’, heeft Kanye later over het incident gezegd.)

In september 2016 voltrok zich de desastreuze New York Fashion Week show van zijn merk Yeezy. Modellen wiebelden op hun schoenen, sommigen vielen flauw. Volgens de modellen zelf kwam het door de zinderende hitte, maar critici hielden vol dat vooral de extreem hoge hakken uit de Kanye-collectie meespeelden. Na vernietigende kritieken ontsloeg hij dertig personeelsleden en deed hij zijn telefoon van de hand, zodat hij nauwelijks nog bereikbaar was.

President Donald Trump en Kanye West in het ‘oval office’ in het Witte Huis in 2018.  Beeld Getty Images
President Donald Trump en Kanye West in het ‘oval office’ in het Witte Huis in 2018.Beeld Getty Images

Niet veel later hield hij tijdens een concert een zeventien minuten durende tirade waarin hij zichzelf met presidentskandidaat Donald Trump vergeleek, ruziede met Jay-Z en Beyoncé, zijn ongezouten mening spuide over de ‘leugens’ van Google, Facebook en Hillary Clinton, en uiteindelijk declameerde dat we collectief uit ‘The Matrix’ moesten breken: het was tijd om te ontwaken en ons niks meer aan te trekken van schijnwaarheden en meningen van anderen.

Het concert werd gestaakt, de tour geannuleerd en Kanye werd wegens uitputting en slaaptekort op een psychiatrische afdeling opgenomen. ‘Ze slaan je in de boeien’, zei hij hierover in 2019 tegen David Letterman, ‘ze drogeren je, ze pinnen je op bed en scheiden je van iedereen die je kent. Iedereen is een acteur, denk je dan. Alles is een complot. De overheid lijkt geheime chips in je hoofd te hebben geplaatst. Je denkt dat iedereen je wil vermoorden. Je vertrouwt niemand meer.’ Zelden was het publiek deelgenoot geweest van zo’n heftige en catastrofale meltdown. Eindeloos werd Kanye geparodieerd in de media, geridiculiseerd en ge-meme-ificeerd – vooral de foto’s waarop hij leeg voor zich uit staarde of ongemakkelijk grijnsde waren populair.

Nieuwe norm

Natuurlijk was Kanye’s meltdown niet de eerste. Denk aan Charlie Sheen die in 2011 verklaarde dat er ‘tijgerbloed’ door zijn aderen stroomt of Britney Spears die in 2007, in een poging om uit de gevangenis van haar imago te ontsnappen, haar hoofd kaalschoor. Maar weinigen hebben die meltdowns zo geïntegreerd in hun imago als Kanye, die in het nieuws bleef opduiken met choquerende uitspraken. Hij was er nooit níét.

‘Als je denkt aan celebrity meltdowns, denk je nu aan Kanye West’, zegt Gaston Franssen, aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) verbonden als onderzoeker van celebrity culture: het fenomeen dat een publieke persoonlijkheid zo populair wordt, dat ze als een merk gaat werken, een merk dat fans zich zo veel mogelijk eigen willen maken. ‘Kanye is zonder meer de nieuwe norm geworden.’ Tegenwoordig vindt er veel academisch onderzoek naar celebrity meltdowns plaats, omdat ze volgens Franssen aan de essentie van celebrity culture raken: onze fascinatie voor het persoonlijke leven van sterren. ‘We willen ze het liefst binnenstebuiten keren. En zo’n meltdown is dan het summum, het is zowel heel persoonlijk en intiem als extreem publiek.’

Was dit echt?

Als gangbare definitie van beroemdheid noemt Franssen ‘de macht om aandacht naar je toe te trekken’. ‘En met zulke meltdowns houd je je publiek, bewust of onbewust, heel dichtbij. Want een van de kernverlangens in celebrity culture is dat het publiek per se wil weten wat echt is, wat er achter de performance zit.’ Het is een circulair proces: door dat kernverlangen blijft dat de artiest in kwestie relevant, en om die relevantie te behouden is een volgende performance noodzakelijk, waarna het publiek zich weer afvraagt: was dit echt? Meent Kanye zijn uitspraken nou, doet hij maar wat, komt het allemaal voort uit aandachtshonger, is hij gek of geniaal? Door geen sluitend antwoord te bieden op die vragen, heeft hij het grote publiek verslaafd gemaakt aan nieuwe staaltjes drama, aan hem.

null Beeld Georgy Dendoe
Beeld Georgy Dendoe

Tijd voor fase 2. Verzekerd van onze continue aandacht heeft Kanye, met name vanaf 2018, zijn grilligheid, zijn ‘gekte’, doelbewust ingezet, door die te expliciteren en te benoemen als creatieve kracht, waardoor ze een commercieel middel werd.

Twee jaar na de meltdown, in 2018, nam Kanye de controle over de verhalen van gekte die aan hem kleefden over. Het sleutelmoment: hij verklaarde dat hij bipolair (manisch-depressief) is, een diagnose die er in de kern om draait dat de patiënt steeds heen en weer wordt geslingerd tussen buitengewone pieken (manie) en buitengewone dalen (depressie). Dit zou in lijn liggen met Kanye’s buien, zijn grootspraak, zijn stemmingswisselingen, met zijn energie die kon omslaan in paranoia en neerslachtige periodes. In datzelfde jaar dropte hij een nieuw album, getiteld Ye. Op de cover stond een berg, met de begeleidende tekst: ‘I hate being Bi-Polar / it’s awesome.’ In het nummer Yikes verklaarde hij dat zijn ‘bipolar shit’ zijn ‘superpower’ is, en: ‘It ain’t no disability.’ Hij bracht de losse uitbarstingen en uitspattingen van de afgelopen jaren onder in een nieuw, samenhangend verhaal, waarin hij zijn ‘gekte’ expliciet koppelde aan zijn creativiteit.

Melancholici

Nu is Kanye West allerminst de eerste kunstenaar die haar of zijn geestelijke instabiliteit heeft gekoppeld aan creatieve vermogens. Al in de Klassieke Oudheid kwamen die twee begrippen samen in het begrip melancholie, gebruikt door doktoren en filosofen. Tegenwoordig wordt met ‘melancholisch’ een treurige, nostalgische stemming bedoeld die iedereen kan overkomen, maar destijds was het een ziekte: een verstoring van de lichaamssappen door een overmaat aan zwarte gal. En die verstoring werd niet alleen in verband gebracht met zwaarmoedigheid, maar ook met creativiteit en genialiteit. In navolging van Socrates vroeg Aristoteles zich in zijn invloedrijke werk Problemata zelfs af ‘waarom alle mensen die uitblinken in filosofie, dichtkunst of de kunsten, melancholici zijn’.

Dit verband tussen genialiteit en gekte (de verzamelterm was en bleef ‘melancholie’) raakte nog wijder verbreid in de Romantiek (ca. 1790-1850), het tijdperk waarin ons moderne stereotype van de gekwelde kunstenaar is ontstaan. Vanwege het destijds algemeen geaccepteerde oorzakelijke verband tussen gekte en genialiteit, kon het voor kunstenaars lonen om zichzelf als emotioneel extreem te presenteren. ‘Gekte’ gaf artistieke legitimiteit.

Ludwig von Beethoven riep melancholie uit tot zijn muze, tot datgene dat hem zijn creativiteit schonk. Volgens Charles Baudelaire zou hij niet in staat zijn om schoonheid waar te nemen als melancholie niet bestond. Van Gogh zei dat zijn creativiteit gelijke tred hield met zijn geestesziekten, dat hij zijn innerlijke verstoringen nodig had om te kunnen blijven schilderen. De lijst is eindeloos en loopt door tot de dag van vandaag. Kanye heeft zich nadrukkelijk in hun voetsporen geplaatst. ‘Creatieve output is niks anders dan pijn’, luidt een beroemd citaat van hem. ‘Ik ga even een cliché zijn en ik zeg dat grote kunst voortkomt uit pijn.’

Portret van dichter Lord Byron, begin 19de eeuw.  Beeld Getty Images
Portret van dichter Lord Byron, begin 19de eeuw.Beeld Getty Images

Doordat veel romantische dichters en kunstenaars hun geestelijke problemen uitgebreid hebben beschreven, kunnen psychiaters en onderzoekers vandaag de dag interessante, beredeneerde suggesties doen over welke moderne diagnose bij welke oude kunstenaar past. De Amerikaanse psycholoog Kay Jamison, die in 1994 de klassieker Touched with Fire – Manic-Depressive Illness and the Artistic Temperament schreef, noemt de dichter Lord Byron als voorbeeld van een succesvolle, vermoedelijk bipolaire kunstenaar. Byron schreef eens dat er een permanente oorlog in hem woedde, met aan de ene kant passie en energie, en aan de andere kant treurnis en inertie, hij zag zichzelf als veroordeeld tot een eeuwig heen-en-weer, van explosie naar implosie en weer terug. Juist die dynamiek leidde ertoe, meende hij, dat hij constant creatief werd aangevuurd. Net als Kanye dus, die zijn bipolariteit niet als een belemmering wenst te zien, maar als superkracht.

Kanye West en actrice Julia Fox in Parijs in januari.  Beeld GC Images
Kanye West en actrice Julia Fox in Parijs in januari.Beeld GC Images

Voor sommige moderne beroemdheden is het benoemen van die emotionele kwetsbaarheid, eerder dan een claim op artistieke legitimiteit, verworden tot de hoeksteen van hun verdienmodel. Het beste voorbeeld daarvan: zanger Demi Lovato, die worstelt met eetstoornissen, angst, en een bipolaire stoornis. In 2013 bracht Lovato het autobiografische wijshedenboek Staying Strong uit. In interviews vertelde de zanger veelvuldig over de eigen bipolaire periodes, tot ergernis van sommigen en tot bewondering van velen die met soortgelijke klachten kampten maar daar nooit eerlijk over durfden te zijn. Een jaar na Staying Strong lanceerde Lovato een nieuwe cosmeticalijn, met als tagline ‘skin care is self care’, waarmee de zanger geestelijke zelfredzaamheid op ongemakkelijke wijze gelijkschakelde aan cosmetische verzorging.

Commerciële handigheid

De grens tussen bewonderenswaardige openheid en commerciële handigheid is vaak moeilijk te trekken. Een beroemde artiest die open is over zijn of haar geestelijke kwetsbaarheid kan een inspiratiebron zijn voor velen én tegelijk een wel erg nadrukkelijk commerciële, en volgens sommigen ongepaste methode hebben gevonden om het eigen ongeluk te gelde te maken. Die kapitalistische toepassing maakt de artiest niet per se minder oprecht, het maakt zijn ervaringen niet per se minder echt. ‘Het is moeilijk, zo niet onmogelijk om achter de diepste motieven van die ‘kwetsbare’ beroemdheden te komen’, aldus UvA-onderzoeker Gaston Franssen. ‘We vernemen alles via de media, en moeten het stellen met interpretaties van anderen. Zeker is dat media steeds meer aandacht besteden aan de geestelijke kwetsbaarheid en de grillen van beroemdheden, waardoor het voor artiesten ook aantrekkelijker wordt die kant van zichzelf te thematiseren.’

Beeld uit de documentaireserie Jeen-yuhs. Beeld
Beeld uit de documentaireserie Jeen-yuhs.

Dé verpersoonlijking van dit proces: Kanye West. Door eerst uit te groeien tot de koning van de celebrity meltdown, waarmee hij onze aandacht blijvend vasthield, en zijn levensverhaal daarna in het kielzog van de grote romantische kunstenaars te herschrijven, heeft Kanye de kwestie die ons al eeuwen bezig houdt, de relatie tussen genialiteit en gekte, in een moderne jas gestoken. Met de documentaire Jeen-yuhs heeft Kanye West een document voortgebracht waarin niet alleen zijn muzikale prestaties zijn vastgelegd, niet alleen zijn lange weg naar de top, maar waarin ook ruimte wordt gegeven aan zijn geestelijke kwetsbaarheid, zijn grootheidswaan, de dunne lijn ertussen, en de manier waarop hij daar heel bewust overheen wandelt. ‘It’s a little narcisistic, doing a documentary, I know that’, zegt een piepjonge (en contractloze) Kanye in de eerste aflevering in de camera. ‘But fuck it.’

Dertig miljoen dollar

Jeen-yuhs: A Kanye Trilogy, zoals de documentaire officieel heet, werd in mei 2021 door Netflix aangekocht, voor het kloeke bedrag van 30 miljoen dollar. Deel 1 (getiteld ‘Vision’) ging in januari van dit jaar in première op het Amerikaanse Sundance Film Festival. De makers, het duo Coodie & Chike, zijn vooral bekend vanwege hun videoclips, voor onder anderen Kanye West, Mos Def, Erykah Badu en Christina Aguilera. Coodie ontmoette Kanye in 2002 en besloot met hem mee te verhuizen naar New York, omdat hij naar eigen zeggen wist dat er bijzondere dingen te gebeuren stonden met Kanye.

Meer over