Jiddisch spreken met de fotocamera

'Bent u joods?' De omvang van Joan Roths fotoproject 'joodse vrouwen wereldwijd' wordt duidelijk wanneer je je realiseert hoe vaak zij deze vraag gesteld moet hebben....

JUDITH KOELEMEIJER

Van onze verslaggeefster

Judith Koelemeijer

AMSTERDAM

Joan Roth stelde de vraag niet graag, vertelde ze in een interview. 'Maar er is tegelijkertijd altijd iets dat hun joods-zijn verraadt. De manier waarop ze praten, of iets anders, ik weet niet precies wat.' Ze heeft, zegt ze, 'gevoel voor joodse gezichten'. 'Een joods gezicht vertelt mij iets van de hele joodse geschiedenis. Elk van deze vrouwen zou ik zelf kunnen zijn.'

Dat zoeken naar een gemeenschappelijke ervaring typeert haar foto's - waarvan er nu een zestigtal in het Joods Historisch Museum in Amsterdam te zien is. Hoezeer Loretta Berger, tandarts in Roemenië, en Abeba Abebe, moeder van vijf kinderen in Ethiopië, ook van elkaar verschillen: voor Roth zijn het allemaal zusters, kinderen van de diaspora. Om die overeenkomst te benadrukken, fotografeert zij hen vaak in een typisch vrouwelijke, of typisch joodse setting: in huis, met een kind aan de borst of een pan in de hand, of druk bezig met de voorbereidingen van een religieuze ceremonie. In Marokko zingen en dansen vrouwen in de hammam, waar de bruid in de nacht voor haar huwelijk een ritueel bad neemt; in India steekt een dame gekleed in een sari tijdens sabbat een kroonluchter met zeven olielampen aan.

Roth zoekt allereerst authentieke, traditionele verhalen. Niet voor niets koos ze ervoor naar landen te reizen waar joden lange tijd geïsoleerd hebben geleefd. Computers of disco's zul je op haar foto's niet aantreffen. Zij wil, met beelden van huwelijken, feesten en moederzorgen, juist de continuïteit van de joodse cultuur laten zien. Al is de traditie in elk land vermengd met plaatselijke gebruiken: in Ethiopië draagt een vrouw een gouden ketting met het Hebreeuwse woord 'leven', maar ook een aantal amuletten; in Jemen zijn de handen van de bruid met henna beschilderd.

Haar foto's zijn vooral documenten. Ze moeten getuigen van de joodse geschiedenis. In het bovengenoemde interview vertelt Roth dat haar familie oorspronkelijk uit Tarascha komt, een plaats in de buurt van Kiev. Het verleden was altijd onbespreekbaar: 'Ik had een familie van niet-weten.' De camera stelt haar in staat met dat verleden in contact te komen. Wordt ze in Marokko uitgenodigd door een berbervrouw, die in haar keuken challah maakt, dan heeft ze het gevoel dat ze 'eindelijk tegen haar grootvader spreekt'. 'Met de camera leek het alsof ik Jiddisch sprak.'

In het Joods Historisch Museum zijn de foto's voorzien van tekst. We kunnen lezen welke problemen een beroemde Indiase filmster heeft met haar joods-zijn, dat joodse vrouwen uit Boechara vroeger optraden aan het hof van de Emir, en dat vrouwen in Ethiopië zeven weken na Jom Kipoer naar de top van een berg klimmen om te luisteren naar een priester die voorleest uit de thora. Die uitleg is meer dan welkom, want de foto's van Roth zijn vaak waardevoller als verhalen dan als foto's op zichzelf.

De meeste foto's zijn geposeerd. Er wordt wel spontaniteit gesuggereerd, de vrouwen zijn immers vaak bezig, maar je ziet dat die spontaniteit niet echt is. De fotografe zit er te dicht bovenop. Ze kan zichzelf niet onzichtbaar maken, daarvoor is ze te diep in het leven van de vrouwen binnengedrongen. Daarvoor wil ze te veel weten, heeft ze hun verhalen te veel nodig.

En zo kijk je er ook naar: als naar een beeldverhaal. Een beeldverhaal met stemmige, grofkorrelige plaatjes van twee gesluierde vrouwen uit Jemen die op de thuiskomst van hun man wachten, een Russische grootmoeder die toeziet op haar harp spelende kleindochter, een Ethiopisch meisje met een Davidster op haar jurk.

Er is geen foto die je echt bijblijft. Of het moet die ene van een drumster uit Israël zijn, die er enthousiast op losramt. Misschien juist omdat dat geen 'typisch vrouwelijk', of 'typisch joods' beeld is.

Joodse vrouwen wereldwijd. Foto's van Joan Roth. Joods Historisch Museum Amsterdam, tot en met 7 september.

Meer over