‘Ja, ik ben een bekeerde republikein’

Lakeien vouwden zijn ondergoed op toen de republikein en Newsnight-presentator Jeremy Paxman (56) op Buckingham Palace logeerde voor zijn onderzoek naar de monarchie in Groot-Brittannië....

Hij is de meest begeerde intellectueel van het land. Vraag in Groot-Brittannië een willekeurige vrouw boven de 25 met een academische opleiding welke drie personen zij wil meenemen naar een onbewoond eiland, en de naam van Jeremy Paxman valt.

Zijn sexappeal is even beroemd als zijn vasthoudendheid, zijn ongelovige blik en wantrouwend rollende ogen. ‘Hij is zo intelligent’, zegt mijn buurvrouw die hem vooral van de fameuze studentenquiz University Challenge kent. Maar voor de meesten is Jeremy Paxman (56) de rotweiler van het BBC-programma Newsnight, die politici desnoods veertien keer dezelfde vraag voorlegt. Zijn interviewtechniek heeft de Oxford Dictionary al een nieuw woord opgeleverd: Paxmanesque.

Na boeken over het establishment (Friends In High Places), de Engelsen (The English), politici (The Political Animal) en vissen, zijn passie (Fish, Fishing & The Meaning of Life), heeft Paxman een boek over een andere merkwaardige mensensoort geschreven: koningen en prinsen. In On Royalty onderzoekt hij de historische rol van de monarchie in Groot-Brittannië en andere landen.

Paxman werd ervoor uitgenodigd op Buckingham Palace en Sandringham, waar lakeien zijn Marks & Spencer-ondergoed opvouwden en in een lade legden. Hij vond het bizar maar niet afschrikwekkend. Uiteindelijk trok de republikein die hij leek te zijn, een opvallende conclusie: een koningshuis is misschien zo slecht nog niet. Het is een bindende factor voor een natie en onderhoudt een band met het verleden. ‘Landen met een koningshuis – de Scandinavische landen en Nederland – zijn stabiel, terwijl het in landen met een president een chaos is.’

Het interview met hem voltrekt zich in een passende entourage: de tearoom van het Londense warenhuis Fortnum & Mason, waar koningin Elizabeth de kerstpakketten koopt voor haar personeel. Paxman neemt de tijd.

Hij is gefascineerd door het integratiedebat in Nederland. ‘Ik denk dat jullie al weer een stap verder zijn dan wij hier in Engeland.’ Hij is het oneens met de oorlog in Irak, maar noemt Tony Blair een geweldig politicus. ‘De beste die we ooit hebben gehad. Een verbazingwekkende en briljante man.

Zag je gisteren hoe hij tijdens Prime Minister’ s Question Time de vloer aanveegde met David Cameron (oppositieleider namens de de Conservative Party, red.)? Het is niet mijn methode, maar het is fascinerend.’

Waarom willen de Britten dan toch af van Blair?

‘Ze zijn op hem uitgekeken. Verveling is de grootste vijand van een politicus. Mensen willen wat anders.’

Elizabeth zit al 54 jaar op de troon. En zij is nog heel populair.

‘Elizabeth is niet belerend zoals een politicus. Zij zegt niet wat we moeten doen. Dat is een heel belangrijk verschil. Ze is zo wijs geen opinies te uiten.’

Waarom een boek over koningshuizen? U bent een republikein.

‘Dat klopt. Dat was ik. Een echte. Toen ik al die mensenmassa’s zag bij de begrafenis van de koningin-moeder in 2002, ben ik mij gaan afvragen wat die mensen toch zien in het koningshuis.’

En nu bent u bekeerd?

‘Ja, dat is het probleem. En dat is een probleem voor ieder weldenkend en intelligent mens. In mijn hoofd ben ik nog altijd een republikein. Een monarchie is tenslotte ouderwets, onlogisch en ondemocratisch. Dat is allemaal waar. Intellectueel is er geen enkele grond voor te vinden. Maar er is een verschil tussen het hoofd en het hart. De monarchie is wat we hebben, en het is veruit te prefereren boven al het andere wat ik mij kan voorstellen. Het werkt goed. Dus ik wind mij er niet meer over op.’

U wordt misschien te oud.

‘Nee, dat is het niet. Wat zo opvallend is bij ieder evenement: hoe jonger het publiek hoe minder republikeinen er zijn te vinden. Jongeren in Groot-Brittannië zijn geen gepassioneerde monarchisten, maar ze hebben geen argument om er nog tegen te zijn. Vijandigheid heeft plaats gemaakt voor onverschilligheid.’

In uw boek lijkt het dat u van de persoon Elizabeth bent gaan houden. Ze is wijs, ze is hardwerkend, ze is de enige in het land die geïnteresseerd naar vervelende gesprekken van saaie mensen wil luisteren.

‘Wie wil de koningin prijzen? Niemand toch eigenlijk. Ik verkeer in een weinig modieuze positie. Het is niet alleen moeilijk om van haar een politieke uitspraak te vinden, het is zelfs moeilijk om van haar een interessante opmerking te vinden.’

U hebt bij de Windsors mogen logeren. Wat voor familie is het?

‘Een heel rare familie. Charles bijvoorbeeld is bijna zestig. Maar zelfs als volwassen man is hij doodsbang van zijn moeder. Niet alleen wij kijken met ontzag naar Elizabeth. Haar familieleden doen dat zelf ook.’

Je kunt koningshuizen niet over één kam scheren?

‘Zeker niet. Als ik naar Holland kijk* van heel ver* dan lijkt het een heel andere familie. Het is meer een republiek met een kroontje. Het idee dat de koning of koningin met “pensioen” kan gaan.’

Dat zou hier onvoorstelbaar zijn.

‘Elizabeth gaat niet met pensioen. Het is haar religieuze overtuiging dat ze met haar kroning een akkoord heeft gesloten met God.’

Er staat in uw boek een anekdote over een ontmoeting tussen Tony Blair en koningin Beatrix in 1998 in Amsterdam. Beatrix komt naar Blair toe en vraagt hem iets, waarop Blair antwoordt: ‘Wie bent u’, en zij zegt: ‘De koningin van Nederland’. Volgens mij is dat een verhaal van Blairs spindoctor Alastair Campbell.

‘Daar heb ik het niet van. Ik heb twee bronnen voor het verhaal: de een is een medewerker van Blair, en dat is niet Alastair Campbell, en de andere is iemand uit de huishouding van de Oranjes.’

Kent u de Oranjes?

‘Uw kroonprins heb ik nooit ontmoet. Maar Friso ken ik wel goed. Wij hebben gezamenlijke vrienden. Ik heb met hem een weekje gevist op Cuba. Een amusante kerel.’

Diana belde u een keer spontaan op, omdat ze een interessant gesprek wilde.

‘Dat is het voordeel als je Diana heet. Je kunt iedereen spontaan opbellen, en dan weet je ook nog bijna zeker dat die komt opdagen.’

Uw koningshuis zit in een andere categorie dan andere vorstenhuizen. De Britse familieleden zijn internationale sterren, terwijl de Nederlandse en Scandinavische koninklijke families vooral nationaal bekend zijn.

‘Het klinkt misschien wat arrogant, maar ik denk dat de Wind-sors de toetssteen zijn voor andere vorstenhuizen. Als de Britten de monarchie afschaffen, is het voor andere landen moeilijk om hun monarchie nog te verdedigen.’

Waarom zijn landen met een monarchie stabieler dan landen met een presidentieel stelsel?

‘Dat is voor mij een zeer intrigerende vraag. Er zijn vele andere factoren waardoor een natie hecht is – zoals historische elementen. Maar een koningshuis is ook de ultieme expressie van een natie. Het is het huis der huizen. Het maakt het begrip natie meer toegankelijk voor mensen die geen politieke overtuiging hebben.’

Het maakt de geschiedenis interessanter, omdat het gebeurtenissen met mensen verbindt.

‘Daarin zit een element van waarheid. Je voelt je meer betrokken bij je geschiedenis als je een herkenbaar figuur hebt. Gebouwen als erfgoed vereisen meer van je voorstellingsvermogen.’

Hoe moet een modern koningshuis overleven?

‘Ik sluit mij aan bij twee adviezen die Martin Charteris heeft gegeven, de favoriete privésecretaris van de koningin. Het tweede is: steek nooit een helpende hand toe op de barbecues van de koningin. Te veel mensen zijn uitgescholden door de Duke of Edinburgh (echtgenoot van Elizabeth, red.) als hij de worstjes verbrandde. Het belangrijkste is: vergeet nooit dat je bezig bent in de geluksbusiness.’

Wat gebeurt er in uw land als Elizabeth overlijdt?

‘Charles wordt koning. Maar ik weet van zeker drie landen in het Gemenebest dat die dan overwegen de monarchie op te heffen. En ik verwacht dat eentje dat ook misschien doet. Maar schrijf “misschien” met hoofdletters. Het is nogal ingewikkeld om te doen. Republikeinen moeten heel snel handelen, want de opvolging van een koningshuis is binnen een jaar geregeld. En ik ken geen land waar de republikeinen zich zo goed georganiseerd hebben dat ze dat ook redden.’

Stel dat Elizabeth blijft leven tot 2015, 2016, dan is Charles bijna zeventig. Kan hij dan alsnog koning worden?

‘Natuurlijk. Leeftijd heeft daar niets mee te maken. Het is geen baan waarin je met pensioen gaat. Er zijn geen leeftijdsbeperkingen.’

Wil hij zelf dan nog wel?

‘Het vereist heel veel van een mens om je hele leven te wachten op een bepaalde functie en het dan niet te mogen doen omdat je te oud bent.’

Uit uw boek blijkt dat het koningschap een verschrikkelijke baan is. Wat is de motivatie om het te doen?

‘Plichtsbesef. Elizabeth heeft het, Charles ook. Ze behoren tot een generatie die dat nog heeft.’

Heeft u soms medelijden met de Windsors?

‘Nee, dat vind ik neerbuigend. Maar ik benijd ze zeker niet. En ik ben heel blij dat ze het doen.’

U accepteert nu vast een ridderslag van de koningin als u wordt voorgedragen. Sir Jeremy Paxman?

‘Nee, ridderordes en andere onderscheidingen gaan op voordracht van politici. En journalisten moeten geen onderscheidingen accepteren van politici. Dus ik zou weigeren.’

Dus u blijft de luis in de pels van het Britse establishment.

‘Het oude establishment is verdwenen. Margaret Thatcher begreep als eerste dat het niet meer werkte. Tony Blair heeft geprobeerd het op een andere manier opnieuw uit te vinden. En tot een zeker punt is hij daarin ook succesvol geweest. Hij heeft een nieuwe orthodoxie geschapen – een soort sociaal model van hoe de wereld moet worden georganiseerd door paternalisme en een osmotisch begrip van hoe dingen werken. Degenen die deze overtuiging delen, zijn aan de top gekomen van alle instituten in dit land – universiteiten, musea, de rechterlijke macht. De macht is niet corrupt, maar ligt nu bij dit soort mensen.’

Dat geldt voor Londen. Maar ook voor het platteland?

‘Ogenschijnlijk is daar meer hetzelfde gebleven. Maar de oude landadel is zijn autoriteit kwijt. Hij functioneert nu als de koningin met een soortgelijk plichtsbesef. Ze voelen zich verantwoordelijk voor de burgerij, ze doen aan liefdadigheid. Je kunt niet zeggen dat het de consequentie is van Blairism of Thatcherism, het is een langzaam proces geweest dat zich in de laatste decennia heeft afgespeeld. Engeland mag er nog vaak hetzelfde uitzien, het is niet meer hetzelfde. Het is een gefragmenteerde en mobiele samenleving.’

Meer over